Online User ایمنی، سلامت و ارگونومی - مدیریت صنعتی Industrial Management

مدیریت صنعتی Industrial Management

مدیریت صنعتی - تحقیق در عملیات - مدیریت تولید - ...

مقدمه ای بر پیشگیری از آتش سوزی و حفاظت در مقابل آن
نویسنده : محسن - ساعت ۱٢:٠۸ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٢/۱/۱۳
 

یکی از متداولترین حوادث ناگوار محیط های صنعتی، آتش سوزی می باشد. معمولا با تدابیر و پیش بینی های لازم می توان حوادث آتش سوزی را به یک چهارم تقلیل داد و در صورت وقوع آتش سوزی نیز، اگر محل کار مجهز به تجهیزات و وسایل جدید آتش نشانی باشد، می توان خسارات ناشی از آن یک چهارم حوادث پیش بینی نشده را هم به حداقل رسانید. ...

برای مطالعه متن کامل مقاله روی "ادامه مطلب" کلیک کنید.

(500 کلمه)

مطلب مرتبط بعدی:

مطلب مرتبط قبلی: ایمن سازی محیط کار از طریق حفاظت فردی


 
 
ایمن سازی محیط کار از طریق حفاظت فردی
نویسنده : محسن - ساعت ۱٢:۳۳ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/۸/٥
 

قبلا گفتیم که در صورت اجتناب ناپذیر بودن خطرات ناشی از کار و در صورت مقدور نبودن مهار این خطرات باید حتما خود را در قبال آنها حفاظت کنیم .

بطور کلی وسائل حفاظت انفرادی وسائلی هستند که شخص با استفاده از آنها خود را در مقابل خطرات محفوظ بنماید ، مانند لباس کار ، کلاه حفاظتی ، ماسکهای حفاظتی ، ... در اینجا بترتیب وسائل حفاظت فردی را نام برده و کاربردهایشان را ذکر می کنیم .

برای مطالعه متن کامل مقاله روی ادامه مطلب کلیک نمایید.

1300 کلمه

مطلب مرتبط بعدی: مقدمه ای بر پیشگیری از آتش سوزی و حفاظت در مقابل آن

مطلب مرتبط قبلی: 16 نکته برای ایمن سازی محیط کار و عملیات تولید


 
 
محصول جدید: کتاب اصول و مفاهیم تحلیل درخت خطا (FTA)
نویسنده : محسن - ساعت ۱:٠٤ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٧/٢۸
 

عنوان: اصول و مفاهیم تحلیل درخت خطا

تالیف و ترجمه: محسن رحیمی (مدیر وبلاگ)

فرمت: PDF

تعداد صفحات: 281

حجم: Mb 22 

فهرست کتاب را می توانید از اینجا دانلود کنید.

 

  جهت دریافت اطلاعات نحوه خرید این کتاب با m.rahimi.m@gmail.com تماس بگیرید.


 
 
چگونه در دانشگاه و محیط کار، از سرماخوردگی و آنفولانزا دوری کنیم؟
نویسنده : محسن - ساعت ٩:٤٦ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۱/٧/٢۸
 

روزهای ابتدایی فصل پاییز، از زیبا ترین و بهترین روزهای سال هستند. هوای گرم شروع به خنک شدن می کند، ژاکت های رنگارنگ در کمد لباس پدیدار می شوند و به دلیل آنکه بسیاری از افراد تازه تعطیلات را پشت سر گذاشته اند حجم کاری و استرس و فشار کار کمتر می شود. متاسفانه، تنها مشکلی که وجود دارد ...

برای مطالعه متن کامل مقاله روی "ادامه مطلب" کلیک کنید.

(870 کلمه)



 
 
16 نکته برای ایمن سازی محیط کار و عملیات تولید
نویسنده : محسن - ساعت ٩:٥۱ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/۱/٢٦
 

در ارتباط با ایمن سازی محل کار و تولید رعایت نکات زیر حائز اهمیت هستند.

نکته 1: محل های کار دائم باید حداقل 3 متر از کف تا سقف ارتفاع داشته و فضای داخل آن گنجایشی برابر با حداقل 12 متر مکعب برای هر نفر داشته باشد...

برای مطالعه متن کامل این مقاله روی "ادامه مطلب" کلیک کنید.
(650 کلمه)

مطلب مرتبط بعدی: ایمن سازی محیط کار از طریق حفاظت فردی

مطلب مرتبط قبلی: ایمن سازی محیط کار و حذف شرایط مغایر با اصول ایمنی


 
 
ایمن سازی محیط کار و حذف شرایط مغایر با اصول ایمنی
نویسنده : محسن - ساعت ٩:٢۱ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۱۱/٢٥
 

از آنجائیکه اصولاً هیچ کاری نباید موجد خطر باشد، بنابراین اولین مسئله این است که خطرها باید برطرف گردند. اما میدانیم که امروزه در خیلی از صنایع، معادن و ... مدرن کار خطر آفرین می‌باشد و از آنجا که نمی‌توان آن‌را دور کرد باید خود را در مقابل آن محافظت کرد. بنابراین دومین اصل این است که خطرهای کاری غیر قابل اجتناب...

جهت مطالعه متن کامل مقاله روی "ادامه مطلب" کلیک کنید.

(950 کلمه)

مطلب مرتبط بعدی: 16 نکته برای ایمن سازی محیط کار و عملیات تولید  

مطلب مرتبط قبلی:شاخص های ارزیابی کمی حوادث


 
 
شاخصهای ارزیابی کمی حوادث (وفور، شیوع و شدت حوادث) را چگونه محاسبه کنیم؟
نویسنده : محسن - ساعت ۸:٥۳ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۱٠/٢٦
 

هدف اصلی از بررسی یک حادثه جمع آوری اطلاعات لازم جهت تعیین علت و تدوین اصول پیشگیری از بروز حوادث مشابه می‌باشد. بدیهی است که جمع آوری اطلاعات باید در خصوص کلیه حوادث، حتی آنهائیکه هیچ صدماتی در بر نداشته باشند، صورت گیرد. جمع آوری اطلاعات ...

جهت مطالعه متن کامل مقاله روی "ادامه مطلب" کلیک کنید.

(1500 کلمه)

مطلب مرتبط بعدی:ایمن سازی محیط کار و حذف شرایط ...

مطلب مرتبط قبلی: پیشگیری از حوادث ناشی از کار


 
 
پیشگیری از حوادث ناشی از کار
نویسنده : محسن - ساعت ٩:٠٦ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۱٠/٦
 

از مطالب قبلی مرتبط با حوادث ناشی از کار می‌توان استنتاج کرد که پیشگیری از حوادث عمدتاً به دو طریق صورت می‌پذیرد.

1-پیشگیری تکنیکی: که شامل تمام اقدامات ایمنی و حفاظتی که در رابطه با ماشین آلات، حفاظت فردی، ... می‌باشد.

2-پیشگیری انسانی: که شامل ...

جهت مطالعه متن کامل مقاله روی "ادامه مطلب" کلیک کنید.

(210 کلمه)

مطلب مرتبط بعدی:شاخص های ارزیابی کمی حوادث را چگونه محاسبه کنیم؟

مطلب مرتبط قبلی: علل بروز حوادث در محیط کار


 
 
علل بروز حوادث در محیط کار
نویسنده : محسن - ساعت ٥:۳٦ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٩/٢٠
 

علل بروز حوادث را در محیط‌های کاری می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

علل مستقیم: عبارتند از علت‌هایی که به صورت مستقیم باعث ایجاد سانحه می‌شوند و به وضوح قابل تشخیص هستند، مانند نبودن حفاظ ایمنی بر روی ماشین برش، لیز بودن محل کار، یا افتادن شیئی سنگینی روی کارگری، ...

علل غیر مستقیم: به علت‌هایی گفته می‌شود که ...

جهت مطالعه متن کامل مقاله روی "ادامه مطلب" کلیک کنید.

(570 کلمه)

مطلب مرتبط بعدی:

مطلب مرتبط قبلی: حوادث ناشی از کار


 
 
چگونه بر شرایط دمایی و آب و هوایی کارخانه نظارت کنیم؟
نویسنده : محسن - ساعت ۸:٥٢ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٠/٩/۱۱
 

نظارت و کنترل بر شرایط آب و هوایی محیط کار، یکی از راهکارهای موثر در ایجاد راحتی و حفظ سلامت نیروی کار است که در نهایت منجر به افزایش بهره‌وری سازمان می‌گردد. در صورت وجود هوای بیش از اندازه گرم یا سرد، مسلماً کارمندان و کارگران احساس راحتی نمی‌کنند و کارایی آن‌ها افت خواهد کرد. به علاوه این امر ممکن است منجر به وقوع حوادث نامطلوبی گردد...

برای مطالعه متن کامل مقاله روی "ادامه مطلب" کلیک کنید.

(870 کلمه)

مطلب مرتبط بعدی: سیستم تهویه مطبوع در کارخانه

مطلب مرتبط قبلی: چگونه روشنایی کارخانه را تنظیم کنیم؟


 
 
حوادث ناشی از کار
نویسنده : محسن - ساعت ۸:٠٠ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٩/٧
 

به طور کلی حادثه عبارت است از یک اتفاق پیش بینی نشده و خارج از انتظار که معمولاً موجب آسیب‌دیدگی و صدمه به افراد می‌شود. حوادث ناشی از کار عبارتند از حوادثی که در حین انجام وظیفه در محیط کار یا در خارج از آن محیط و یا در حین رفت و آمد بین منزل و محیط کار برای کارکنان اتفاق می‌افتد. امروزه با اینکه پیشرفت‌های شایان توجهی در مورد ایمن سازی محیط‌های کاری، ماشین آلات و ...

برای مطالعه متن کامل مقاله روی گزینه "ادامه مطلب" کلیک کنید.

(670 کلمه)

مطلب مرتبط بعدی: علل بروز حوادث در محیط کار

مطلب مرتبط قبلی: راه های درمان استرس چیست؟


 
 
نورپردازی و تنظیم روشنایی کارخانه چگونه باید باشد؟
نویسنده : محسن - ساعت ٧:٠۳ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٩/۳
 

تخمین زده شده است که 80 درصد اطلاعات لازم برای انجام هر کاری توسط مشاهده و دیدن حاصل می‌گردد. قابلیت مشاهده و دیدن مطلوب تجهیزات، محصولات و اطلاعات در فرایند کار یکی از فاکتورهای ضروری در سرعت بخشیدن به امر تولید، کاهش تعداد کالاهای معیوب، کاهش ضایعات و جلوگیری از بیماری‌های عصبی و سردردهای حاصل از کم نوری یا پرنوری فضای کار است. به همه این موارد می‌توان ...

 

برای مطالعه متن کامل مقاله روی "ادامه مطلب" کلیک کنید.

(470 کلمه)

مطلب مرتبط بعدی: چگونه بر شرایط دمایی و آب و هوایی کارخانه نظارت کنیم؟

مطلب مرتبط قبلی: ساختمان کارخانه چگونه باید باشد؟


 
 
راه های درمان استرس چیست؟
نویسنده : محسن - ساعت ٧:۱۳ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۸/٢٦
 

استرس را می‌توان از چهار طریق درمان کرد :

الف- درمان فیزیکی : استرس را می‌توان از طریق ماساژ، استفاده از حمام گرم و جکوزی، استفاده از طب سوزنی، ... به میزان قابل توجهی کاهش داد. امروزه برای مبارزه با استرس استفاده از دستگاه‌های UVA که اشعه ماوراء بنفش را پس از عبور دادن از فیلتر به انسان می‌تابانند ...

 

برای مطالعه متن کامل مقاله روی گزینه "ادامه مطلب" کلیک کنید.


(230 کلمه)

مطلب مرتبط بعدی:حوادث ناشی از کار

مطلب مرتبط قبلی: استرس را چگونه اندازه گیری کنیم؟


 
 
استرس را چگونه اندازه گیری کنیم؟
نویسنده : محسن - ساعت ۱٠:٠۳ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۸/۱۸
 

استرس را می‌توان از طریق گوناگون اندازه گیری کرد و مورد سنجش قرار داد. در زیر به دو طریق از سنجش استرس اشاره شده است.

الف) سنجش اجتماعی

دکتر توماس هولمز با تحقیقات وسیعی که روی استرس انجام داده است معتقد است که انسان به تغییرات در برنامه‌های عادی زندگی‌اش واکنش استرس را نشان می‌دهد؛ و اگر این واکنش‌ها پی در پی و به صورت طولانی ادامه یابند می‌توانند برای سلامتی روح و جسم خطرناک باشند و ...

برای مطالعه متن کامل مقاله روی گزینه "ادامه مطلب" کلیک کنید.

(500 کلمه)

مطلب مرتبط بعدی: راه های درمان استرس چیست؟

مطلب مرتبط قبلی: انواع استرس کاری و روش‌های جلوگیری از آن


 
 
انواع استرس کاری و روش های جلوگیری از آن
نویسنده : محسن - ساعت ٥:٢۸ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۸/٦
 

موارد استرس که در زندگی روزانه و زندگی اداری و شغلی افراد پدید می آیند عمدتا شامل ناکامی، اضطراب و کشمکش درونی است که هر یک از آنها به موانع و مشکلات گوناگونی وابستگی دارد که در راه رسیدن به هدف پدید می آید. در دنباله بحث به تشریح انواع استرس می پردازیم.

برای مطالعه متن کامل این مقاله روی گزینه "ادامه مطلب" کلیک کنید.

(790 کلمه)

مطلب مرتبط بعدی: استرس را چگونه اندازه گیری کنیم؟

مطلب مرتبط قبلی: استرس یا فشارهای روانی و عصبی ناشی از کار


 
 
استرس یا فشارهای روانی و عصبی ناشی از کار
نویسنده : محسن - ساعت ٥:٥٠ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/٢٩
 

استرس مجموعه ای از واکنشهای انسان نسبت به عوامل ناسازگار و پش بینی نشده محیطی است ، بدین گونه که هر گاه تعادل و سازگاری فرد با محیطش بعلت عوامل خارجی یا داخلی از میان برود استرس پدید می آید و غدد بدن ترشح می کنند تا مقاومت بدن را در مقابل ناسازگاری بالا ببرند . چنانچه ناسازگاری محیطی یا داخلی بیش از اندازه افزایش یافته و طولانی شود یا بصورت در پی و دائمی تجدید شود منجر به ناراحتیها  و اختلالات روانی مختلفی که در زیر به شرح چند یا یک از آنها می پردازیم می شود.

برای مطالعه متن کامل این مقاله روی گزینه "ادامه مطلب" کلیک کنید.

(791 کلمه/0 شکل/0 جدول)

مطلب مرتبط بعدی: انواع استرس کاری و روش های جلوگیری از آن

مطلب مرتبط قبلی: طراحی کار از دیدگاه روانی (قسمت دوم)


 
 
طراحی کار از دیدگاه روانی (قسمت دوم)
نویسنده : محسن - ساعت ۳:۱۸ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/٢٤
 

 ... بنظر هاکمن، 4 عامل اول مربوط به محتوی و مفهوم وظائف می شوند در صورتیکه عامل پنجم میزان استقلال در شغل را مشخص کرده و عامل ششم میزان موقعیت بازخوردی شغل را معلوم می کند. هاکمن برای محاسبه میزان انگیزه بالقوه فرمولی را پیشنهاد می کند که در مطلب مرتبط بعدی به آن اشاره خواهم کرد.

به نظر هاکمن اگر به هر عاملی نمره ای از صفر تا پنج بدهیم، عامل استقلال (عامل پنجم) و عامل بازخورد (عامل ششم) از همه مهمتر هستند، زیرا اگر نمره آنها به صفر نزدیک شود نمره کل میزان انگیزه بالقوه بطرف صفر گرایش می یابد. البته لازم به تذکر است که هاکمن عامل سوم و چهارم را در یک عامل گنجانده است و در کل سه عامل (فراگیری، تنوع، شناسایی) را به عنوان عوامل تشکیل دهنده مفهوم شغل به حساب آورده است.

در پایان باید متذکر شویم که طراحی وظائف و فرآیند کار بایستی ابعاد اجتماعی کار را نیز در نظر بگیرند. به عنوان مثال، روابط اجتماعی افراد در کار، ارتباطات بین افراد و گروهها چه بصورت افقی و چه بصورت عمودی و سلسلسه مراتبی، توزیع مناسب قدرتها و اختیارات بین افراد، ... در صورتی که به صورت مطلوب مورد توجه قرار نگیرد، می تواند باعث مخدوش شدن ارتباطات و روابط اجتماعی بین افراد (مثلا بین زیر دستان و سرپرستان)، یا بین افراد در گروههای کاری ...) شوند و نتیجتاً فشارهای روانی شدیدی را بر کارکنان وارد آورند. باید توجه داشت که تقسیم وظائف، توزیع قدرتها و اختیارات، ارزشیابی عملکرد ها، ... از آنجا که همه افراد دستاوردها، عملکردها، و نتایج حاصله از آنها را با یکدیگر مقایسه می کنند دارای اهمیت بسزایی هستند و می توانند تاثیرات بسیار منفی مانند دلسردی نسبت به کار، نارضایتی، کم کاری، خستگی روحی، ... را ببار آورند.

از طرف دیگر، گفتیم که طراحی وظائف باید طوری انجام گیرد که منابع ارائه شده توسط کارکنان (دانشها، مهارتها، تجربیات، ...) به نحو مطلوب برآورده کردن نیازهای کاری (اهداف تولید، کیفیت و کمیت محصولات، ...) مورد استفاده قرار گیرند. همچنین طراحی وظائف باید طوری انجام گیرد که منابع قابل بهره برداری از آنها به نیازها، اهداف و خواسته های کارکنان پاسخ گویند.

حال اگر نیازهای شغلی (مثلا میزان کمی و کیفی تولید) طوری باشد که افراد نتوانند با توجه به قابلیتها، دانشها و مهارتها و تجربیاتشان به آنها پاسخ گویند، دچار فشارهای روانی و عصبی ناشی از این عدم تطابق می شوند. یا بالعکس، اگر منابع ارائه شده توسط شغلی (مثلا میزان مشارکت در تصمیم گیریها، حدود اختیارات، در دسترس بودن اطلاعات کافی، ارتباط  سالم و غنی، ...) یک فرد نتواند به نیازها و اهداف او پاسخ گوید میزان مشارکت در تصمیم گیریها، حدود اختیارات، در دسترس بودن اطلاعات کافی، ارتباط سالم و غنی، ...) یک فرد نتواند به نیازها و اهداف او پاسخ گوید، باز هم شخصی دچار خستگیهای روحی و عصبی ناشی از فشار های روانی از طرف شغلش می شود. کارهای یکنواخت و تکراری که بدون معنی و مفهوم برای شخص هستند، کارهایی که در آنها فرد هیچگونه قدرت شناسائی نسبت به کارش ندارد، یعنی از کاربردها، اهداف، ... وظیفه اش هیچ درک و شناختی ندارد جز خستگی روحی و جسمی او نتیجه دیگری نخواهد داد. افرادی که دارای قابلیت مسئولیت پذیری بالائی هستند، در صورتیکه فقط بصورت یک مجری ساده به انجام وظیفه گمارده شوند، از آنجا که هیچگونه اختیار، استقلال و مسئولیتی در کارشان ندارد پس از مدتی هر نوع انگیزه کاری را از دست داده و ناراضی می شوند و دچار خستگی روحی می گردند. بالعکس، افرادی که دارای قابلیت مسئولیت پذیری بالایی نیستند، چنانچه مسئولیتها و اختیارات سنگینی به آنها محول شود، جز قرار دادن آنها در شرایط استرس زا نتیجه دیگری ببار نخواهد آورد. در زیر سعی خواهیم کرد تا این خستگیهای روحی، فشارهای روانی و عصبی و بعبارت دیگر استرس ناشی از کار را مطالعه کرده، علل آنها، راههای پیشگیری آنها، و اقدامات لازم برای فراهم  آوردن شرایط محیطی مناسب را از نظر بگذرانیم.

مطلب مرتبط بعدی: استرس یا فشارهای روانی و عصبی ناشی از کار

مطلب مرتبط قبلی: طراحی کار از دیدگاه روانی (قسمت اول)


 
 
طراحی کار از دیدگاه روانی (قسمت اول)
نویسنده : محسن - ساعت ٩:٢٢ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/۱٢
 

در این قسمت دو مقوله مختلف را مورد مطالعه قرار می دهیم.

  1. طراحی محل کار از دیدگاه روانی: هدف از طراحی روانی محل کار ایجاد یک محیط سالم و مطلوب برای کارکنان است، بطوریکه باعث رضایت مندی و ایجاد انگیزه های کاری در کارکنان بشود. امکانات متعددی برای طراحی و ایجاد محلهای مناسب کاری از جنبه های روانی وجود دارد. ساده ترین آنها طراحی و اجرای رنگ آمیزی محل کار به طرز شاد و مطلوب، استفاده از گلها و گیاهان در طراحی محل کار، پخش موسیقی در محل کار،... هستند که بایستی حتما با کمک گرفتن از روانشناسان صنعتی و با مشارکت خود پرسنل به مرحله اجرا در آیند.
  2. طراحی فرآیند کار و تولید از دیدگاه روانی: طراحی فرآیند عملیاتی کار و تولید نسبت به مقوله قبلی از اهمیت بیشتری برخوردار است، چرا که اولی انجام شود ولی به این یکی توجه ای نشود عملا از نظر روانی بهبودی در شرایط کار حاصل نخواهد شد. مهمترین اصل در سازماندهی کاری، طراحی مشاغل، طراحی عملیات تولیدی، ... یا بهتر بگوئیم. بهترین شاخص برای پی بردن به اینکه عملیات طراحی در ابعاد روانی کار موفقیت آمیز بوده است یا نه، پاسخ به این سوال است که آیا منابع ارائه شده توسط انسانها به خواسته های شغلیشان جواب می دهند؟یا بالعکس، آیا منابع قابل بهره برداری شغلی به خواسته های افراد شاغل جواب می دهند؟ با توجه به نمودار اگر منابع ارائه شده از طرف انسانها دانشها و مهارتهایشان باشند. این منابع باید بتوانند به ملزومات شغلیشان، چه از نظر کمیت تولید و چه از نظر کیفیت تولید، جواب بدهند. از طرف دیگر، منابع ارائه شده توسط وظائف باید پاسخگوی احتیاجات و اهداف و خواسته های افراد (مثلا: حقوق، شرایط محیط کار، محتوای کار، ...) باشند و در جهت ارضاء این احتیاجات خواسته ها و اهداف بهره برداری شوند.

در نظر گرفتن ابعاد روانی کار از اهمیت بسیار زیادی در طراحی وظائف و سازماندهی کار و تولید برخوردار است. بر طبق تحقیقات انستیتوتاویستوک، انگلستان در سرتاسر دنیا 6 عامل روانی در طراحی مشاغل باید در نظر گرفته شود، یعنی هر شغلی که امروزه طراحی می شود، باید بتواند جوابگوی 6 عامل روانی باشد.

شش عامل مذکور به شرح زیر هستند.

1-قابلیت فراگیری بالا: یک شغل باید این فرصت را به فرد بدهد تا مهارتهای جدید و دانش بیشتری را از طریق آن کسب کند.

2-تنوع بالا: یک وظیفه باید آنقدر متنوع باشد که فرد یک عمل را بطور یکنواخت، تکراری و خسته کننده انجام ندهد. فرد باید بتواند از ریتم کار خود احساس رضایت کند.

3-قابلیت شناسی بالا: یعنی اینکه یک وظیفه باید طوری طراحی شود که فرد بتواند کار خود را شناسائی کرده و به آن ببالد. فردی که یک قطعه کامل از یک محصول را تولید می کند، کارش برایش بمراتب معنی دار تر است تا شخصی که فقط یک پیچ را سفت می کند.

4-مفهوم معنای شغل: وظیفه باید طوری طراحی گردد که از نظر، کاربردش، فوایدش، موارد استفاده اش، ... برای شخص شاغل معنی دار باشد. افرادی که متوجه کاربردها و فواید اجتماعی، فنی، اقتصادی، فرهنگی، سازمانی، ... کار خود هستند، کارشان برایشان معنی دارتر است.

5-قابلیت مسئولیت بالا: امروزه ثابت شده است که دادن مسئولیتهای مختلفی چون هدف بندی در سطح وظائف فردی، بازرسی و کنترل، تصمیم گیریهای اجرائی و روزمره، برنامه ریزی کار فردی بصورت هماهنگ با دیگران،... نه تنها باعث افزایش رضایتمندی و ایجاد انگیزه می شود، بلکه بخاطر بالا رفتن حس مسئولیت فردی و انگیزه در افراد راندمان کارشان نیز بطرز قابل توجهی افزایش می یابد. البتهن میزان دادن مسئولیت به افراد نیز به قابلیت پذیرش مسئولیت از جانب آنها بستگی دارد. بعنوان مثال، اگر به فردی که آمادگی برای پذیرش مسئولیتهای بالا را ندارد، خود مختاری وسیعی داده شود، جز ایجاد استرس کاری در او نتیجه دیگری نخواهد داد.

6-قابلیت باز خورد: وظائف باید طوری طراحی گردد و توزیع اطلاعات بنحوی انجام شود که افراد اطلاعات مستقیم و واضحی را در مورد تاثیر کارشان و کارآیشان بدست آورند. پی بردن به نتایج و بازده کار فردی باید یکی از قابلیتهای شغلی باشد و در طراحی آن منظور گردد. چنین اطلاعات باز خوردی می توانند از طریق مدیران به زیر دستان داده شوند، یا از طریق افرادی که از محصولات استفاده می کنند (مشتریان) به کارکنان برسند، و یا از طریق کارکنان دیگری که تکمیل کننده وظایف این اشخاص هستند به آنها برسند.

بنظر هاکمن، 4 عامل اول مربوط به محتوی و مفهوم وظائف می شوند در صورتیکه عامل پنجم میزان استقلال در شغل را مشخص کرده و عامل ششم میزان موقعیت بازخوردی شغل را معلوم می کند. هاکمن برای محاسبه میزان انگیزه بالقوه فرمولی را پیشنهاد می کند که در مطلب مرتبط بعدی به آن اشاره خواهم کرد.

مطلب مرتبط بعدی: طراحی کار از دیدگاه روانی (قسمت دوم)

مطلب مرتبط قبلی: طراحی محل کار از دیدگاه فیزیولوژیکی


 
 
طراحی محل کار از دیدگاه فیزیولوژیکی
نویسنده : محسن - ساعت ۸:٠٦ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/٦
 

هدف از طراحی فیزیولوژیکی محل کار انطباق روشهای کار و شرایط محیط کار با وضع جسمی انسان است. بر طبق تعریف داده شده، طراحی فیزیولوژیکی محل کار دو هدف عمده را دنبال می کند:

  1. بوجود آوردن مناسبترین شرایط محیطی که در آن عناصری مانند آب و هوا، سرو صدا، ارتعاشات، روشنایی، ... تاثیر بهینه ای بر روی انسان و کارش بگذارند.

تاثیر این عناصر بر روی انسان در محیطهای کاری به تفصیل در مطالب قبل بحث شد.

  1. بهبود درجه تاثیر کار انسان با توجه به فشار وارده بر جسمش: بنابراین درجه تاثیرات کار انسان از رابطه زیر بدست می آید :

بر اساس فرمول بالا، طراحی فیزیولوژیکی محل کار زمانی موثر واقع می گردد که نتیجه و راندمان یک سیستم کار به بالاترین حالت خود برسد و در عین حال حداقل فشار را بر انسان وارد نماید. چنین طراحی از طریق بکار گیری محدود عضلات، کم کردن دفعات، بکارگیری نیرو و انرژی، تعیین زمانهای استراحت مناسب، طراحی صحیح ماشین آلات، طراحی صحیح فرآیند تولید، طراحی صحیح محل کار، کنترل عناصر محیطی، ... به اهداف خود خواهد رسید.

درجه تاثیر کار انسان بستگی به چگونگی قرار گرفتن حالت جسمی افراد در حین کارشان و تداوم قرار گرفت آنها در این حالت دارد. بعنوان مثال یک فرد نشسته به اندازه 3 تا 5 درصد بیش از یک فرد دراز کشیده انرژی مصرف می کند و فردی که ایستاده است 8 تا 10 درصد از فرد خوابیده انرژی بیشتر مصرف می کند و بالاخره افرادی که حرکات بدنی دارند بین 30 تا 80 درصد بیشتر از یک فرد دراز کشیده انرژی مصرف می کنند (راه رفتن، خم و راست شدن ، ...) در ضمن تداوم قرار گرفتن در یک حالت بخصوص، چنانکه در بخش کارهای عضلانی گفته شد (مثلا در حالت خم شدن)، باعث بالا رفتن میزان مصرف انرژی و فشار وارده بر بدن می شود.

در بخش مربوط به آنتروپومتری طراحی محلهای کاری را با توجه به ابعاد و اندازه های بدن انسان در رابطه با کارهای نشسته و ایستاده مورد مطالعه قرار دادیم. در اینجا لازم به تذکر است که اگر فقط محیط کار به طرز مناسبی طراحی شود ولی ابزار آلات و ماشین آلاتی که با آنها افراد کار می کنند از طراحی صحیحی برخوردار نباشند. درجه تاثیر کار انسان پایین می آید. ابزار کار و قطعات مختلفشان ( مثلا دستگیره ها، دکمه ها، ...) باید طوری طراحی شده باشند که کمترین نیرو و انرژی مصرفی را از انسان بگیرند. به غیر از طراحی ابزارآلات رنگهای استفاده شده، جنس مواد استفاده شده در آنها، ... تاثیرات جسمی و روانی زیادی بر روی انسان می گذارند. بعنوان مثال دکمه های روی ماشین آلات بایستی براحتی قابل رویت و استفاده باشند و از نظر رنگ با زمینه شان تناقض داشته باشند. دستگیره ها و اهرمها با توجه به شکل دست انسان طراحی شده باشند و از جنسی باشد که براحتی مورد استفاده قرار گیرند. صفحات ارقام و نمونه ها باید موضوع قابل مشاهده باشند و در صورت بروز اشکال براحتی تشخیص داده شوند.

مطلب مرتبط بعدی: طراحی کار از دیدگاه روانی (قسمت اول)

مطلب مرتبط قبلی: مطالعه کار و حرکات غیر عضلانی


 
 
مطالعه کار و حرکات غیر عضلانی
نویسنده : محسن - ساعت ۱۱:٠٠ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/۱
 

بعضی از فعالیتها با توجه به اینکه حرکات عضلانی زیادی را در بر نمی گیرند، احتیاج به مصرف انرژی خیلی کمتر دارند ولی از آنجاکه به دقت و تمرکز زیادتری احتیاج دارند، اندامهای حسی بدن را بکار می گیرند. فعالیتهای دفتری، کارهای مونتاژ ظریف، کارهای نگهداری و مراقبت از ماشین آلات اتوماتیک، کارهای بافندگی و خیاطی بصورت سنتی ، ... از این قبیل کارها هستند. در این نوع کارها هماهنگی بین فعالیت چشمان، مغز و اندامهای حرکتی بدن بسیار مهم است. البته همانطور که در بخش قبل نیز گفته شد، این قبیل کارها می توانند باعث فشارهای موضعی یک طرفه به بعضی ماهیچه ها، مثل ماهیچه های انگشتان، دستها و بالاخره چشم بشوند و تولید عوارضی بکنند. بعلاوه این نوع کارها از آنجا که به دقت و تمرکز بالا احتیاج دارند، در صورت طراحی غلط محل کار و ابزار آلات و تداوم کار بصورت مکرر، یکنواخت و دائمی می توانند باعث اختلالات و فشارهای روانی و عصبی شوند.

از مهمترین اندامهای حسی بدن در کار چشم می باشد که پیوسته اطلاعات را برای اجراء کار سایر اندامهای حرکتی و عصبی جمع آوری کرده و در اختیارشان می گذارد.

معمولا برای دیدن، چشم نور منعکس شده از اشیاء را بوسیله عدسی دریافت کرده و عکس اشیاء را بر روی پرده شبکیه، از طریق تبدیل انرژی نورانی به بیوالکتریک می اندازد و بالاخره این تصویر از طریق تحریکات عصبی بینایی به مغز می رسید. در مرکز فرماندهی مغز، دستورات لازم برای هماهنگی ماهیچه های چشم و انحنای عدسی و انقباض و انبساط آنها داده شده و همچنین تصویر درک می شود و دستوراتی برای سایر اندامهای بدن (مانند اندامهای حرکتی) صادر می گردند. بنابراین در اصل عمل دیدن در مغز انجام می شود و دستورات لازم برای هماهنگی و تمرکز در کار نیز از آنجا صادر می گردد.

بطور کلی، تطابق  چشم با محیط به دو صورت انجام می پذیرد، تطبیق با فاصله و تطبیق با نور

  • تطبیق چشم با دیدن اشیاء در فواصل مختلف :چشم از طریق ماهیچه حلقوی که عدسی را در بر گرفته و تغییر شعاع انحنای عدسی چشم عمل تنظیم و تطابق با اشیاء را در فواصل مختلف انجام می دهد. تمرکز دقیق چشم روی نزدیکترین نقطه ممکن با تنگ شدن زیاد این ماهیچه همراه است و چنانچه این حالت مدت زیادی دوام داشته باشد، ماهیچه قدرت تمرکز خود را از دست داده و نقطه نزدیک ازچشم فاصله می گیرد. این مسئله برای نقطه دور نیز صادق است و آنرا به چشم نزدیک می کند. با بالا رفتن سن انسان، دامنه تطابق (فاصله نقطه نزدیک و نقطه دور) کم می شود و عدسی حالت ارتجاعی اولیه خود را از دست می دهد. تجربه نشان داده که توان کاری پرسنل در کارهای دقیق و پیچیده در کارگاه ها رابطه مستقیم با قدرت دید دقیق آنان دارد، در نتیجه بهتر است برای اجرای کارهای دقیق و پیچیده فنی از کارگران دارای قدرت دید مناسب استفاده کرد.
  • تطبیق چشم با نور:تطابق چشم با درجات مختلف روشنایی در طبیعت و محیط زیست بوسیله تغییر غیر ارادی قطر مردمک و همچنین تطبیق حساسیت شبکه با تغییرات نور انجام می شود. مردمک چشمها بوسیله ماهیچه ها بنحوی حرکت می کنند تا نقطه تمرکز در جائی از شبکیه منعکس شود که بیشترین حساسیت را دارا باشد این ماهیچه ها زمانی در حال تعادل قرار می گیرند که دید چشم مستقیم و به روبرو 30 تا 40 درجه از حالت افقی معطوف و متمایل باشد.

از آنجا که هر نوع تمرکز دید با تطابق فاصله و نور همراه است، بایستی طراحی و تنظیم محل کار به گونه ای باشد که هنگام کار از تغییر سریع زاویه دید و نگاه جلوگیری شود. مثلا اگر ماشین نویسی در هنگام تایپ نامه ای از روی نوشته ای می خواند، آن نوشته نباید خیلی دورتر از ماشین تحریر گذاشته شود یا بصورت کج گذاشته شده باشد. باید توجه داشت که شعاع دید یک فرد در حین کار متمرکز بدون حرکت مردمک سطحی در حدود 10 سانتیمتر مربع است در حالتیکه مردمک حرکت کند (مثل تایپ نامه از روی یک نوشته) شعاع دید، بدون حرکت سر، برای کارهای دقیق در حدود 40 سانتیمتر مربع می باشد. در اینگونه کارها باید حتما توجه شود که فاصله قطعات و اشیاء مورد استفاده از چشم به یک اندازه باشد تا ماهیچه های چشم بصورت دائمی و پی در پی مجبور به تطابق خود با فواصل مختلف نباشند (مثلا فاصله صفحه ای که از روی آن خوانده می شود با چشم با فاصله ماشین تحریری که بر آن نامه تایپ می شود با چشم یکسان باشد).

در ضمن سرعت کار نیز باید با نوع کار و تواناییهای اندامهای حسی (مثل چشم) تطابق داشته باشد، مثلا حرکات خیلی پیچیده و دقیق بایستی با سرعت کمتر و با سیکل زمانی بیشتری انجام شوند تا به اندامهای حسی و اعصاب فشاری وارد نشود. بررسی های بسیاری ثابت کرده اند که، حتی اگر حرکات ساده نیز با سرعت زیاد و بصورت پی در پی و تکراری در طول چند ساعت ادامه یابند، باعث فشارهای شدیدی بر اندامهای حسی (مثل چشم) و اعصاب می شوند (استرس).

فعالیتهای چشمی بدون تحرک بدنی نیز باعث تحت فشار قرار گرفتن عصبی انسان می شود. مثلا مراقبت از تابلوهای الکتریکی از طریق مشاهده مداوم آنها یا کار کردن در پشت میزهای کنترل اتوماتیک و مراقبت از مراحل تولید اتوماتیکی از طریق مشاهده و کنترل قطعات تولید شده، ... باعث خستگیهای چشمی و روحی می گردند. لازمه این نوع کارها، ایجاد فرصتهای تحرکی از طریق تعویض پستها، یا گردش وظائف یا سایر فنون می باشد.

مطلب مرتبط بعدی: طراحی محل کار از دیدگاه فیزیولوژیکی

مطلب مرتبط قبلی: مطالعه کار و حرکات عضلانی


 
 
مطالعه کار و حرکات عضلانی
نویسنده : محسن - ساعت ۸:٢۸ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٦/٢٧
 

کارهایی که از طریق استفاده زیاد از ماهیچه ها انجام می شوند بسیار متنوع هستند. از آن میان می توان کارهای انبارداری، ساختمانی، کشاورزی، بتون ریزی ... را نام برد. بطور کلی انسان برای انجام فعالیت های مکانیکی اندام مناسبی ندارد زیرا بر اثر حرکت توام اعضا و بوسیله کشیده شدن بدن همیشه یک افت اضافی بوجود می آید. ماهیچه ها همراه با استخوانها و رگها در حقیقت دستگاه های حرکتی انسان هستند که در حدود 40 درصد وزن بدن را تشکیل می دهند.

انسانها معمولا برای توسعه و گسترش نیروی جسمانی خود با قرار دادن استخوان بندی بدن خود در حالتهای مختلف باعث بکارگیری تعداد زیادی از ماهیچه های بدنشان می شوند که بصورت بسیار ظریفی در مقابل هم قرار می گیرند. بنابراین قرار گرفتن بدن در حالتهای مختلف باعث تغییر شکل در ماهیچه ها (انبساط، انقباض، ...) می شود. هر ماهیچه شامل تعداد زیادی تارهای ماهیچه ای است. طول این تارها با توجه به بزرگیشان از 5/0 تا 15 سانتیمتر است و در دو سر ماهیچه از طریق زردپی ها (تاندونها) بصورت یکپارچه به استخوانها متصل می گردند. وظیفه این تارها خنثی کردن مقاومتهای مختلف در حین کار مکانیکی است. این عمل با کشیده شدن این تارها صورت می پذیرد و پس از مدتی به سست و شل شدن آنها می انجامد که در این هنگام تارهای دیگری وظیفه تارهای خسته و شل شده را بعهده می گیرند. معمولا کارهای ماهیچه ای به سه طریق انجام می پذیرند.

  • کار استاتیک ماهیچه ها
  • کار دینامیک سنگین ماهیچه ها
  • کار دینامیک یک طرفه ماهیچه ها

توضیحات این سه مورد را در ادامه مطلب بخوانید.

مطلب مرتبط بعدی: مطالعه کار و حرکات غیر عضلانی

مطلب مرتبط قبلی: طراحی محل کار به صورت ایستاده


 
 
طراحی محل کار بصورت ایستاده
نویسنده : محسن - ساعت ۳:۳۱ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٦/٢٢
 

تطابق ارتفاع میدان کار با کسی که به صورت ایستاده کار می کند معمولا سخت تر از تطابق آن با کار بصورت نشسته است. اختلاف اندازه میز کار یک زن کوتاه قد با میز کار یک مرد بلند قد برای کار هم شکل نبایستی از 25 سانتیمتر تجاوز نماید.

در حالیکه ارتفاع کار نشسته قابل تنظیم بوسیله صندلی است، کار ایستاده از چنین قابلیتی برخوردار نیست. به همین خاطر برای طراحی کارهای ایستاده معمولا توصیه می شود که در مورد ارتفاع میدان کار، از اندازه های حد متوسط استفاده شود. همانطوریکه در مورد کار نشسته گفته شد، در مورد کار ایستاده نیز ارتفاع محل انجام کارهای دقیق از زمین باید زیادتر از ارتفاع کارهای دستی بدون کنترل دقیق چشمی باشد. این ارتفاع برای کارکردن با قطعات سنگین باید به مراتب کمتر در نظر گفته شود تا سنگینی اجسام بوسیله استفاده از کلیه عضلات ساعد، بازو و شانه خنثی گردد.

فضای حرکت بازوها هنگام کار بصورت ایستاده تفاوتی با کار بصورت نشسته دارند و فقط هنگام کار ایستاده با برداشتن قدم به طرفین میدان فعالیت دستها وسیعتر می گردد.

در مورد پاها، بایستی توجه شود که هنگام طراحی محل کار، مثلا روی باند متحرک، آزادی حرکت کافی برای پاها و حتی برای زانوان و نوک پاها نیز در نظر گرفته شود. اصولا برای پاها هنگام کار بصورت ایستاده، هیچگونه وظیفه ای مانند فشار دادن و غیره نبایستی در نظر گرفته شود، زیرا فشار زیاد به پاها باعث خستگی و فرسودگی زودرس آنها خواهد شد. بعلاوه باید توجه داشت که کار ایستاده و استاتیک (بدون حرکت) در مدت زمانهای طولانی باعث جمع شدن خون در پاها گشته و گردش خون را مختل کرده و ایجاد بیماری واریس می کند یا به بیماریهای دیگری مانند سیاتیک که به خاطر فشار به مهره های کمر عارض می گردد منجر خواهد شد. در اینگونه موارد می توان از صندلی های پایه بلند استفاده کرد.

مطلب مرتبط بعدی: مطالعه کار و حرکات عضلانی

مطلب مرتبط قبلی: طراحی محل کار به صورت نشسته


 
 
طراحی محل کار بصورت نشسته
نویسنده : محسن - ساعت ٩:٥٤ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٦/۱٧
 

قبل از هر چیز باید توجه داشت که طراحی کار بصورت نشسته باید طوری باشد که فرد کمترین احساس خستگی را در طول مدت کار روزانه اش بکند. در ضمن هیچگونه فشاری به ماهیچه ها و استخوان گردن، شانه ها و پشت انسان، دستها و پاها و بالاخره به چشمان نباید در اثر تنظیم غلط محل کار وارد آید. باید به اندازه کافی فضا برای حرکت دستها و پاها در هنگام کار منظور شده باشد.

رعایت نکات زیر در طراحی محل کار بصورت نشسته ضروریست:

  • ارتفاع میدان کار: ارتفاع میدان کار عبارت است از ارتفاع محل انجام کار تا سطح نشیمن (و تا سطح زمین برای کارهای ایستاده). این ارتفاع برای انجام کارهای مختلف متفاوت است. مثلا ارتفاع میدان کار برای کارهای ظریف به مراتب بالاتر است تا برای کارهای دفتری. همچنین ارتفاع محل کار برای کارهائی مانند ماشین نویسی می تواند پائین تر از کارهای دفتری منظور شود. برای کارهائی مانند مونتاژ کاری باید راه حلهای میانه و مطلوبی را با توجه به حرکات چشمی و ساق و بازوها در نظر گرفت. این ارتفاع معمولا می توان با تنظیم سطح نشیمن صندلی، در مواقعی که میز ثابت است، در حد دلخواه قرار دارد (معمولا بین 35 تا 50 سانتیمتر تغییر می کند.)
  • فضای حرکت دستها: این فضا بایستی با توجه به طول دست و بازو طوری ایجاد گردد که شخص بتواند به راحتی و بدون اشکال به اشیاء روی میز دسترسی داشته باشد. معمولا برای انجام کارهای عادی افراد به فاصله 5 تا 10 سانتیمتری از لبه میز قرار می گیرند. مرکز فعالیت دستها در مواقعی که آرنجها تکیه گاه نداشته باشند بایستی در فاصله 25 تا 35 سانتیمتری بدن باشد، و در مواردی که آرنجها نقطه اتکائی داشته باشند می توانند بین 30 تا 40 سانتیمتری بدن قرار گیرند. محدوده فضای روی میز در دو طرف بدن نقاطی هستند که کار مداوم در آن محلها به سهولت انجام نمی پذیرند. باید توجه داشت که چشمان نیز برای کارهای دقیق، بدون حرکت دادن مردمکها قادر به دیدن فضائی در حدود 10 سانتیمتر مربع هستند.
  • فضای حرکت پاها: پاها بایستی به راحتی در زیر میز جا بگیرند بدون اینکه بالای زانوان با سطح میز تماس داشته باشد. زانوها باید به راحتی تا عمق 35 سانتیمتری زیر میز بروند و پاها باید بتوانند بین 50 تا 80 سانتیمتر در زیر میز نفوذ کنند. اگر در حال کارکردن احتیاج به فشار دادن بر روی پدال باشد، این  پدالها باید در قسمت جلوی پا و در زیر محل فعالیت دست ها طوری قرار گیرند که پاشنه های پا بین 14 تا 18 سانتیمتر جلوتر از لبه میز قرار داشته باشند.

مطلب مرتبط بعدی: طراحی محل کار به صورت ایستاده

مطلب مرتبط قبلی: طراحی محل کار از دیدگاه آنتروپی


 
 
طراحی محل کار از دیدگاه آنتروپومتری
نویسنده : محسن - ساعت ۸:۳٥ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٦/۱٢
 

چنانچه گفته شد، آنتروپومتری علم آگاهی به ابعاد و اندازه های بدن انسان و کاربرد آنها می باشد. مثلا اندازه های استخوانها، ماهیچه ها، ساختار مفاصل و نسوج و کاربرد آنها در کار کردن جزء موضوعات مورد بحث آنتروپومتری می باشد.

برای طراحی محیط کار لازم است که مهمترین ابعاد بدن انسان و گستردگی فضای حرکتی دستها و پاها را بشناسیم. چنانکه میدانیم این اندازه ها و ابعاد در انسانهای مختلف متفاوت می باشد. برای طراحی محل کار نبایستی به حد متوسط اندازه ها اکتفا کرد. زیرا انسانهای کوتاه قد و یا بلند قد نیز توقع شرایط کاری مناسب را دارند. طراحان محل کار بایستی سعی نمایند که محل های کار برای حدود 90 درصد از افراد راحت و مناسب باشد و بعنوان مثال مردان دارای 165 تا 185 سانتیمتر قد و زنان دارای 153 تا 174 سانتیمتر قد را بپوشاند. در جدول صفحه بعد ابعاد و اندازه های بدن انسان در حالات مختلف آمده است. این اندازه ها شامل حد متوسط اندازه ها و همچنین محاسبه حد پائین و حد بالائی آنهاست. حدود اندازه ها به نحوی محاسبه شده اند که فقط 5 درصد از کسانی که اندازه شان گرفته شده پائینتر از حد پائینی یا بالاتر از حد بالائی هستند.

لازم به تذکر است که انحراف از حد پائینی یا حد بالائی در همه موارد تاثیر مشابه بر روی افراد ندارد، مثلا صندلی های خیلی بلند برای کار دفتری بسیار ناراحت کننده هستند، در صورتیکه صندلی های کوتاه آنچنان آزار دهنده نیستند. همچنین باید توجه داشت که این انحرافات در کارهای مختلف تاثیر یکسانی ندارند. مثلا برای یافتن ارتفاع مناسب محل نشیمن صندلی از زمین چنانکه گفته شد، باید به اندازه های افراد پا کوتاه توجه داشت، در حالیکه در تعیین ارتفاع مناسب در کارهائی که به فضای زیادی برای حرکت زانوان در هنگام کار نیاز دارند (نظیر کار با ماشین پرس)، بایستی ابعاد انسانهای پا بلند را در مد نظر داشت. در زیر طراحی محل کار را برای کارهای ایستاده و همچنین نشسته از نظر می گذرانیم. البته تعدادی از کارها هستند که می توانند هم بصورت نشسته و هم ایستاده طراحی شوند، مخصوصا آن دسته از کارهائی که با تغییر حالت از دقت کار کم نمی شود. در اینجور مواقع، ارتفاع محل کار برای کار بصورت ایستاده در نظر گرفته می شود. سپس می توان صندلی را برای اپراتور در نظر گرفت که ارتفاعش 40 تا 45 سانتیمتر بالاتر از حالت طبیعی باشد (در این هنگام یک زیر پائی نیز لازم است). به این ترتیب، هنگام نشستن پاها امکان حرکت دارند و بسادگی می توان در حالت نشسته به حالت ایستاده تغییر وضعیت داد. در اینجور موارد باید توجه داشت که در هر دو حالت چشم ها و دستها در یک ارتفاع قرار داشته باشند و صندلی نیز براحتی قابل حرکت باشد.

مطلب مرتبط بعدی: طراحی محل کار بصورت نشسته

مطلب مرتبط قبلی: دسته بندی سیستم های کاری بر اساس ارگونومی


 
 
دسته بندی سیستم های کاری بر اساس ارگونومی
نویسنده : محسن - ساعت ۱٠:٢۳ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٦/٥
 

سیستمهای کاری می توانند بصورت انفرادی یا گروهی باشند.

  • سیستم انفرادی: در چنین سیستمی، ساختار بصورت کلاسیک و سنتی سازماندهی شده است، یعنی هر یک از کارکنان یک وظیفه مشخصی را انجام می دهد و فقط در قبال انجام وظیفه محوله مربوط به خود مسئول می باشد. برای هر قسمت از تولید نیز که شامل وظایف متعددی می باشد که بوسیله کارکنان مختلف انجام داده می شوند یک سرپرست وجود دارد که مسئول رسیدن به اهداف تولیدی می باشد که توسط مدیریت برای آن بخش از تولید تعیین شده است.
  • سیستم کار گروهی : امروزه در سراسر دنیا و در بسیاری از کارخانجات، ادارات، معادن و ... طراحی وظایف بصورت گروهی جایگزین طراحی انفرادی وظایف شده است. در این نوع سیستم کاری، مجموعه ای از کارکنان بصورت گروهی مسئول انجام مجموعه ای از وظایف هستند. سیستم کار گروهی از آنجا که مسئولیت و استقلال بیشتری به افراد می دهد و با تشکیل گروههای کاری باعث چند مهارتی شدن آنها و انسجام گروه و پشتیبانی گروه از افراد می شود، از نظر ابعاد روانی – اجتماعی کار دارای مزیتهای زیادی نسبت به سیستم کار انفرادی می باشد. در ضمن با توجه به اینکه در این نوع سیستمهای کاری از تکنولوژی مدرنتر و سالمتری استفاده می شود، طراحی کار و فرآیند تولید نیز بسیار انسانی تر از کار انفرادی می باشد که در آن انسان معمولا تحت فشار روحی و جسمی کار تکراری و یکنواخت و ریتم سریع تولید است.

سیستمهای کاری را از نظر محل کار نیز می توان به چند دسته تقسیم کرد که می توانند بصورت گروهی یا انفرادی طراحی شوند.

  • سیستم کاری مستقر در یک محل: در این نوع سیستمها، افراد، ماشین آلات و ابزار، مواد، ... در یک محل مشخص مستقر هستند. ورودی سیستم در آن محل تحویل گرفته می شود (مواد اولیه، قطعات،...) و خروجی سیستم نیز در همان محل تحویل داده می شود (محصولات، خدمات،...).
  • سیستم کاری غیر مستقر در یک محل: در چنین سیستمی افراد، ماشین آلات و ابزار، مواد، ... در یک محل مشخص باقی نمی مانند بلکه پس از مدتی برای انجام کار و ادامه آن به محلهای دیگری نقل مکان می کنند. معمولا کارهای تعمیراتی، خدماتی (خدمات مهندسی)، ساختمانی و کشاورزی از این نوع کارها هستند.
  • سیستم کاری ثابت: در این نوع سیستم کاری، فرد یا گروه، در یک نقطه از خط تولید با ابزار و ماشین آلات ثابتی یا بر روی خط تولید متحرکی بکار مشغول است. در این نوع سیستم کاری تحرک بسیار کم است و کار بصورت استاتیک انجام می شود.
  • سیستم کاری متحرک با چند مکانی: در این نوع کارها، وظایف بوسیله یک نفر با چند نفر در چند جا انجام می پذیرند. مثلا یک نفر ممکن است راه اندازی، مراقبت و سرویس چند ماشین نساجی را در یک قسمت از کارخانه بعهده داشته باشد. چنین وظایفی، از آنجا که بصورت دینامیک انجام می پذیرند، نسبت به سیستم کاری ثابت از خسته کنندگی کمتری برخوردارند.

سیستمهای کاری را از نظر محتوای وظایف (وظایف ساده، گسترده، و غنی شده، چرخشی،....)، از نظر فرآیند و جریان عملیات (چگونگی تلافی عملیات اجرائی) و بالاخره از نظر تکنولوژی (تکنولوژی ایستا، سنگین، نیمه سبک، تکنولوژی مکانیکی، الکترونیکی، کامپییوتری، رباتی،...) نیز می توان به دسته بندیهای مختلفی تقسیم کرد که بعلت خارج شدن از موضوع به آنها در اینجا نمی پردازیم. در ادامه این فصل و در صفحات بعدی کوشش خواهیم کرد تا طراحی محل کار را از زاویه آنتروپومتری (یا علم آگاهی به ابعاد و اندازه های بدن انسان و کاربرد آنها) مورد بررسی خود قرار داده، و طراحی محل کار را برای کارهای ایستاده، کارهای نشسته، حرکات عضلانی و غیر عضلانی،... مورد مطالعه خود قرار دهیم. سپس موضوع طراحی محل کار را از دیدگاه روانی، فنی، فیزیولوژیکی، مورد توجه قرار خواهیم داد.

مطلب مرتبط بعدی:طراحی محل کار از دیدگاه آنتروپومتری

مطلب مرتبط قبلی:مطالعه و طراحی کار با رعایت اصول ارگونومی


 
 
مطالعه و طراحی کار با رعایت اصول ارگونومی
نویسنده : محسن - ساعت ۸:٥۳ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٦/٢
 

در سلسله مطالب قبل در خلال صحبتهائی که بر روی عوامل محیطی و تاثیراتشان بر روی کارکنان شد، در مورد لزوم رعایت بعضی موازین ایمنی، بهداشتی و حفاظتی در رابطه با عواملی مانند نور، سر و صدا، ارتعاشات، دما،... نیز بحث کردیم.

در ادامه کوشش خواهیم کرد تا نکات مهمی را در ارتباط با طراحی محیط کار از دیدگاه ارگونومی مطرح کنیم. چنانکه همگی می دانیم، طراحی محل کار جدا از مطالعه و فرآیند کار و تولید نمی تواند باشد، اما از آنجائیکه  مطالعه و طراحی کار خود مباحث بسیار گسترده و عمیقی را در بر می گیرد، در اینجا سعی ما بر آن خواهد بود تا بیشتر آن جنبه هائی از طراحی سیستم های مختلف کاری را که به محیط کار و اللخصوص به شرایط بهداشتی، ایمنی و حفاظتی محیط کار ربط دارند را مورد توجه خود قرار دهیم.

اگر کار را بعنوان یک سیستم در نظر بگیریم، می توانیم به جرات اذعان کنیم که این سیستم از دو خرده سیستم که در تعامل با یکدیگر در جهت رسیدن به یک هدف مشخص (تولید ارزش) هستند، تشکیل شده است. این دو خرده سیستم عبارتند از سیستم اجتماعی و سیستم فنی. سیستم فنی کار شامل مجموعه ای از فرآیندهای دگرگون ساز، استحاله گر و تبدیل کننده می باشد که بوسیله انسانها مورد استفاده قرار می گیرد. این مجموعه شامل کلیه جریانات عملیات فنی اجرایی، کلیه ابزار و ماشین آلات مورد استفاده، کلیه موادی که برای تغذیه آنها بکار می روند و بالاخره کلیه محصولات و خدمات تولید شده می باشد. به گفتار دیگر سیستم فنی کار عبارت است از مجموعه ای از ابزار و ماشین آلات فنی که با دست یا بصورت مکانیکی و بطور منظم مورد استفاده قرار می گیرند تا محصولات و خدماتی را ارائه دهند. اما حول این سیستم فنی کار یک سیستم اجتماعی کار نیز وجود دارد که عبارتست از انسانهائی که درگیر در تولید هستند. چنانکه قبلاً گفته شد، سیستم فنی کار نوع بخصوصی از سازماندهی اجتماعی کار را به سازمانها تحمیل می کند ولی از آنجا که این سازماندهی کاری ابعاد اجتماعی – روانی مخصوص به خود را بطور مستقلی دارد، در جهت تولید تاثیراتی را بر سیستم فنی کار می گذارد. نتیجتا می توان عنوان کرد که سیستم کار یک سیستم اجتماعی – فنی است که برای طراح آن بایستی کلیه ابعاد اجتماعی، روانی و فنی کار را مورد توجه قرار داد.

با توجه به مطالب فوق، مطالعه و طراحی حل کار جدا از مطالعه انسان های درگیر در تولید (نیازهای روحی و اجتماعیشان، قابلیتهای جسمی و روحیشان، ...) و مطالعه ابعاد فنی تولید (طراحی ماشین آلات و ابزار، طراحی مراحل مختلف انجام کار، طراحی محیط کار، ...) نمی باشد. هر سیستم کاری بنا به مقتضیات اجتماعی – فنی که دارد بایستی مورد مطالعه و طراحی قرار گیرد. در مطلب مرتبط بعد چند نوع از سیستمهای کاری را بخصوص از نظر محیطی مرور می کنیم. چنانچه گفته شد، هدف ما در اینجا بیشتر مطالعه و طراحی محل کار است تا فرآیند کار و یا فرآیند تولید.

مطلب مرتبط بعدی:دسته بندی سیستم های کاری بر اساس ارگونومی

مطلب مرتبط قبلی: عوامل موثر در محیط کار: تشعشعات (قسمت ششم)


 
 
عوامل موثر در محیط کار: تشعشعات (قسمت ششم)
نویسنده : محسن - ساعت ۳:٠٥ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٥/۳۱
 

رفع آلودگی در مورد مواد رادیواکتیو :

هدف از رفع آلودگی به مواد رادیواکتیو پاک ساختن اشخاص یا اجسامی است که به این مواد آلوده شده اند . منبع آلودگی ممکن است نسبت به شخص خارجی باشد مانند آلوده شدن به اشعه ای که توسط عناصر رادیو اکتیو حاصل از اجسام آلوده ( لباس ، آب ، هوا ... پیش می آید . منبع آلودگی ممکن است داخلی باشد که حاصل ورود مواد رادیواکتیو در بدن از راه خوراکی یا استنشاق یا پوست خواهد بود .

هدف از رفع آلودگی کاهش آن به پائین ترین حد مجاز است . پس از تعیین منطقه آلوده شده به کمک یک یا چند یک از طریق زیر می توان رفع آلودگی نمود .

الف – طریقه مکانیکی: عبارت است از رفع آلودگی توسط برس ، فشار هوا و فشار آب

ب- طریقه فیزیکی: در مواردی که اجسام آلوده توسط ایزوتوپهای رادیواکتیو کوتاه عمر
 ( چند ساعت تا سه روز ) آلوده شده باشد با محبوس کردن آنها بتدریج از میزان رادیواکتیویته آنها کاسته میشود . در مورد مایعات آلوده شده می توان از تبخیر ، تقطیر ، یا تصفیه آنها توسط اولتراسون ... استفاده کرد .

ج – طریقه شیمیایی: به کمک اسیدها ، بازها ، ... می توان تشکیل ترکیبات معاوضه کننده یونها داد و ترکیبات مواد آلوده کننده را به حال محلول دفع کرد .

د- طریقه بیولوژیکی: این طریقه معمولا همراه با طرق دیگر برای رفع آلودگی بکار می رود عبارت است از حذف سطحی مواد آلی محلول یا کلوئیدهای آلوده به مواد رادیواکتیو توسط باکتریها.

هر یک از طریق فوق الذکر می توانند برای آلودگیهای مشخصی مناسبتر باشند که در زیر به ذکر آنها می پردازیم .

رفع آلودگی از آبها : اگر چه تقطیر آب طریقه موثری برای رفع آلودگی است (باستثناء موارد آلودگی به تریتیوم و مواد رادیو اکتیو محلول) ولی از نظر اقتصادی بویژه در مواردی که مقادیر زیادی آب آلوده شده باشد ، مقرون به صرفه نیست. برای رفع آلودگی آبها از روشهائی چون رسوب دادن مواد، جذب مواد، معاوضه یونی ... بطورانفرادی یا توام استفاده می شود.

رفع آلودگی سطوح : این امر با شرایط و نوع آلودگی، خصوصیات سطح آلوده شده و نوع ماده رفع کننده آلودگی مربوط می باشد. اگر چه خصوصیات فیزیکی یک سطح وظائفی در مورد نگهداری و جذب مواد رادیو اکتیو اعمال می کند ولی خواص شیمیایی آن مسئول چگونگی واکنشی است که بین یون رادیواکتیو و آن سطح پدید می آید. معمولا سطوح صاف و صیقلی شده در برابر آلودگی از سطوح پرزدار و دارای شکاف مقاوم ترند بعضی از سطوح مانند پلی اتیلن براحتی توسط مواد اسیدی رقیق شده پاک می شوند . فولادی را که اکسید نمیشود ، میتوان ابتدا با محلول اسید سیتریک 10 درصد و سپس با محلول اسید سیتریک 5 درصد پاک کرد . برای پاک کردن سطوح رنگ شده رفع آلودگی اولیه را به کمک حلالهای آلی انجام می دهند . برای رفع آلودگی از آهن و سرب از طریقه های مکانیکی (هوای فشرده) توام با طریقه های فیزیکی یا شیمیائی (بکار بردن بخار) استفاده می کنند. از آنجا که نمی توان از بتون و سیمان دفع آلودگی نمود باید حتما آنها را در صورت آلوده شدن عوض کرد.

رفع آلودگی لباسها : در این مورد نیز رفع آلودگی بستگی به خصوصیت و اهمیت آلودگی و نوع جنس لباس دارد . معمولا لباسهای حفاظتی را در لباسشوئیهای مخصوص با استفاده از مواد شیمیایی آلی ، اسیدی و قلیایی شستشو می دهند . امواج اولتراسون نیز در مواردی از آلودگیهای شدید برای انجام معاوضه یونی بکار می روند.

رفع آلودگی از اشخاص : رفع آلودگی های پوستی هر چه زودتر باید شروع گردد تا موثر واقع شود . معمولا مواد رادیواکتیو جامد آسانتر از مواد رادیواکتیو محلول بویژه محلولهای اسیدی و قلیایی  پاک می شوند. کوچکترین خراش روی پوست ممکن است باعث نفوذ عمقی مواد رادیواکتیو در بدن گردد. ساده ترین وسیله پاک کردن پوست، شستشو با آب گرم و صابون می باشد که معمولا کافی نبوده و بکار بردن پاک کننده های ترکیب شده از مواد مخصوص و جذب کننده ها و غیره را ضرورری می سازد . این مواد پوست را بخوبی پاک ساخته و صدمه ای بدان نمی رساند. محلولهای 1 تا 3 درصد اسیدهای کلرید ریک یا سیتریک پاک کننده های خوبی برای پوست هستند ولی باید از استعمال زیاد آنها پرهیز کرد چون علاوه بر تحریک کردن پوست نفوذ عمقی مواد رادیو اکتیو را نیز تسهیل می کنند . شستشوی پوست نباید بیش از 10 تا 12 دقیقه طول بکشد . چون باعث صدمه رسانیدن به آن و درنتیجه آلودگی عمقی می گردد . معمولا این مدت برای پاک کردن پوست کافیست، ولی در مواردی که آلودگی باقیمانده از حداکثر مجاز بیشتر باشد، شخص باید مثل موارد آلودگی داخلی تحت کنترل پزشکی قرار گیرد.

مطلب مرتبط بعدی: مطالعه و طراحی کار با رعایت اصول ارگونومی

مطلب مرتبط قبلی: عوامل موثر در محیط کار: تشعشعات (قسمت پنجم)


 
 
عوامل موثر در محیط کار: تشعشعات (قسمت پنجم)
نویسنده : محسن - ساعت ٩:٢٢ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٥/٢٩
 

حفاظت در برابر پرتوها

یکی از ابزار مهم در کار با پرتوهای ایکس و غیره استفاده از دستگاههائی است که در اسرع وقت میزان پرتو جذب شده توسط بدن یا قسمتی از اتاق یونیزاسیون نام برد که میزان دز وارده در بدن را در زمان معینی نشان می دهد . دز یمترجیبی و فیلم 400 نیز دز جمع در بدن را محاسبه می کنند . از دیگر دستگاههائی که ذرات تشعشعی یونساز را آشکار می سازند . شمارنده گایگر (geiger counter) و شمارنده متناسب (Proportional Counter) قابل اهمیت هستند. علاوه بر دستگاههای دز سنج ، افرادی که بخاطر شغلشان در رابطه با پرتوهای رادیو اکتیو کار می کنند ، باید از وسایل حفاظتی مخصوص استفاده کرده و اقدامات زیر را رعایت کنند.

  • از آنجا که هر چه زمان تابش پرتوها کمتر باشد و فاصله منبع تابش با انسان بیشتر باشد( شدت پرتو با مجذور عکس فاصله نسبت مستقیم دارد ) ضررش کمتر است ، بنابراین اهمیت عامل زمان تابش و فاصله منبع تابش تا انسان به خوبی آشکار می باشد و رعایت این مسئله از اولین اقدامات احتیاطی است .
  • استفاده از حجابهای حفاظتی متناسب با نوع اشعه بسیار مهم است . مواد حفاظتی بکار رفته در حجابهائی که در مقابل پرتوهای گاما و ایکس قرار می گیرند بایستی حتما از بتون ، سرب ، شیشه ، گرافیت ، مرمر باشند و حفاظها دارای قطر و ضخامت زیادی باشند . بهتر است که قسمت عمده حفاظ در خود دستگاه مولد پرتو قرار گیرد و اگر نه بایستی تا حد امکان در نزدیک لوله مولد پرتو باشد . بعلاوه بایستی بوسیله یکسری حفاظهای ثانویه نیز پرتوهائی را که از اطراف اتاق تشعشع خارج می شوند جذب نمود .
  • بهتر است که اتاقهای تشعشع را در بالای ساختمان قرار داد تا باعث حذف حفاظ در سقف شود و یا در زیر زمین قرار داد تا احتیاج به حفاظهای زیاد در کف زمین و دیوارها نباشد .
  • مواد رادیواکتیو را باید حتما در بسته های مخصوص حفاظ دار و در اتاقهای مخصوص نگهداری کرد تا خطری برای کارکنان موجود نباشد .
  • آموزش دهی به کلیه شاغلین با اشعه می بایست در راس برنامه های حفاظتی قرار گیرد، زیرا اطلاعات راجع به پرتوهای یونساز ، اثرات آنها بهداشت و ایمنی در برابر آنها ، نه تنها برای تک تک افراد لازمست ، بلکه ، از آنجا که حفاظت و سلامتی سایر همکاران و حتی افراد و سکنه منطقه در گروطرز کار و درفت عمل فردی کارکنان می باشد ، اقدامات آموزشی از طریق نمایش فیلم ، تمرینات لازم برای مقابله با حوادث ، ... حائز اهمیت فراوانیست .
  • دقت در نظافت محیط کار ، جلوگیری از ریخت و پاش مواد پرتوزا بر روی سطح محل کار ، رفع آلودگی بخصوص در مورد مواد پرتو زا با نیمه عمر زیاد ،... از اقدامات بهداشتی بسیار مهم می باشند.
  • حفاظتهای انفرادی نیز به نوبه خود حائز اهمیت زیادی هستند ، بدین معنی که کارکنان اینگونه مراکز باید از پوششهای حفاظتی ضخیم ( سربی ، آلومینیومی ، و ... ) استفاده نمود از دستکشهای مخصوص لاستیکی و عینکهای شیشه ای استفاده کنند .
  • در معاینات استخدامی باید حتما از اشتغال افرادی که به بیماریهای کم خونی ، عفونی ، پوستی ، ... دچار هستند ممانعت بعمل آید .
  • باید معاینات دوره ای منظم و برنامه ریزی شده بطور مرتب بعمل آید ، پرونده های کارکنان و سوابق پزشکی آنها نگهداری شوند تا در صورت بروز کوچکترین نشانه ای اقدامات بالینی بعمل آید .
  • فراهم کردن کلیه تجهیزات و وسایل امداد فوری در محل کار رای مواردی که آلودگی ناگهانی با پرتو اتفاق می افتد ، ترتیب افراد لازم بمنظور آمادگی برای هر نوع امداد ، انجام نمونه برداریهای منظم از مواد موجود و مطالعه وضع محیط ،... نیز از اقدامات بسیار مهم هستند .
  • درحمل و نقل مواد رادیواکتیو باید حتما بسته بندیها با استفاده از لایه های حفاظتی بعمل آیند .  بر روی بسته بندیهای مواد رادیواکتیو باید حتما بر چسب مخصوص شبدری شکل با خطوط قرمز نقش بسته باشد و افراد را از نزدیک شدن به این بسته ها بر حذر داشت . بسته های پرتوزا ، باید حتما بصورت مجزا و نه با بار مسافرین حمل و نقل شوند . در محل حمل و نقل باید حتما وسایل امداد فوری برای مقابله با خطرات احتمالی ناشی از نشت رادیواکتیویته یا شکستگی بسته های حاوی مواد رادیواکتیو فراهم باشد . تجهیزات و وسائل آلوده شده باید فورا دفع شده و از بین روند یا آلوده زدائی گردند . فضولات و پس مانده ها نیز باید حتما دفع گردند . در صورت وقوع حادثه ، باید حتما دور تا دور محل حادثه بسته شود تا کسی به آن منطقه نزدیک نشود و قبل از ترک محل باید اطمینان کامل از آلوده زدائی منطقه حاصل نمود .

مطلب مرتبط بعدی: عوامل موثر در محیط کار: تشعشعات (قسمت ششم)

مطلب مرتبط قبلی: عوامل موثر در محیط کار: تشعشعات (قسمت چهارم)


 
 
عوامل موثر در محیط کار: تشعشعات (قسمت چهارم)
نویسنده : محسن - ساعت ۱٠:٥۳ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٥/٢۳
 

اثرات بیولوژیکی پرتوهای یونساز : سلولهای مختلف نسبت به پرتوها حساسیت متفاوتی از خود نشان می دهند . هر چقدر تولید و تکثیر سلولی بیشتر باشد ، هر چقدر فعالیت تقسیم سلولی زیادتر باشد ، و طولانی تر ادامه یابد و هر چه مقدار سوخت و ساز سلولی بیشتر باشد ، آسیب پذیر تر هستند و مقاومت کمتری در برابر پرتوهای یونساز نشان می دهند . در انسانها و پستانداران چون حتی پس از بلوغ تعدادی از بافتها از نظر تقسیم سلولی فعالند . بنابراین حساسیت بیشتری در قبال پرتوهای یونساز داشته و در این میان انسان از همه موجودات دیگر آسیب پذیر تر است . از جمله بافتهای فعالی که آسیب پذیری بالائی دارند می توان بافتهای خون و لنف ساز ، پوشش دستگاه گوارش ، دستگاه تولید مثل ، ... را نام برد . اثرات پرتوهای یونساز بر روی موجودات زنده به دو دسته تقسیم می شوند :

1-    اثرات زود رس و حاد : این عوارض عبارتند از ضایعاتی که بر اثر رسیدن مقدار زیادی پرتو در زمان کوتاهی به بدن ایجاد می گردند . این عوارض حاد می توانند در مدت چند ساعت تا چند هفته خود را نشان دهند . این ضایعات را می توان به سه دسته تقسیم کرد :

  • ضایعات مراکز خونساز :  که معمولا در پرتو گیری بیش از 200 راد ظاهر می شوند . حساسترین اعضاء بدن که با دز پائین می توانند سبب مرگ موجود زنده شوند ، دستگاههای سلولهای خونساز و مغز استخوان هستند . این ضایعات در مغز استخوان بروز می کنند و آن را از سلولهای خونسازی تهی می سازند . در نتیجه مغز استخوان قادر به جایگزینی سلولهای فرسوده خون بوسیله سلولهای جدید نخواهد شد و گلبولهای سفید خون که وظیفه دفاع از بدن را بعهده دارند ،تولید نمی شوند و قابلیت ایمنی بدن بشدت پائین آمده تا جائیکه یک عفونت کوچک سبب مرگ می گردد ، یا اینکه خون قابلیت انعقاد خود را از دست می دهد . مرگ در اثر ضایعات وارده بر دستگاههای خونسازی در عرض چند هفته تا یکماه بعد از پرتو گیری صورت می پذیرد .
  • ضایعات دستگاه گوارشی : این ضایعات در پرتوگیریهای بیش از 10000راد در نتیجه صدمه به سلولهای پوششی دستگاه گوارشی مشاهده می شوند . علائم این ضایعات ، اختلالات خونی ، اسهال شدید ، استفراغ ، کاهش وزن و عفونت داخلی است که معمولا در عرض یک هفته بعد از پرتوگیری منجر به مرگ می گردد . اگر هم موجود زنده از آسیب رسیده به دستگاه گوارشی نجات یافته و سلولهای پوششی تونستند با ازدیاد خود محافظ را بپوشانند ، از آسیب دستگاه خونساز که اثر کشنده آن دیرتر ظاهر می شود نجات نخواهد یافت .
  • ضایعات سیستم اعصاب مرکز ی: در پرتوگیریهای بیش از 150 تا 20000 راد دستگاه اعصاب مرکزی دچار صدمه می شود . از علائم این ضایعه ، تشنج ، اغماء و بیهوشی است و مرگ در ظرف چند ساعت یا چند روز اتفاق می افتد .

2-اثرات دیررس و مزمن : اثرات دیررس  ممکن است در نتیجه یک پرتو گیری حاد در گذشته ، یا در اثر پرتوگیری دز کم در طول سالهای متمادی ظاهر شود . یکی از انواع پرتوگیری های مزمن ممکن است بعلت تنفس یا خوردن غیر مجاز مواد رادیوایزوتوپ باشد . این مواد در قسمتهی مختلف بدن متمرکز شده و به پرتو تابی ادامه داده و سلولها و نسوج اطراف را تحت تآثیر قرار می دهند و بالاخره پس از گذشت زمان مناسب به عنصری پایدار تبدیل خواهند شد . معمولا امکان بروز صدمات دیررس پس از پرتوگیری طولانی با دز کم بسیار بیشتر از پرتوگیری با دز زیاد در مدت زمان کوتاه است . در میان این صدمات دیررس پرتوهای یونساز ، بروز سرطان در اعضاء بدن ، آب مروارید وانواع صدمات ژنتیکی قابل ذکرند .

در جدول زیر مقادیر حداکثر مجاز پرتوگیری ، که از طرف کمیسیون بین المللی حفاظت در برابر پرتوها پیشنهاد گردیده ، برای کارکنان با پرتو و برای افراد جامعه بطور کلی ذکر شده اند .

حداکثر دز مجاز سالانه برای افراد جامعه بر حسب رم

حداکثر دز مجاز سالانه برای کارکنان با پرتو بر حسب رم  اعضای بدن 
 0.5  5  غدد تولید مثل ، مغز استخوان
 3  30  پوست ، استخوان تیروئید
 7.5  75  دستها ، ساعد ، پاها و مچ ها
 1.5  15  اعضاء دیگر بدن
 

 مطلب مرتبط بعدی: عوامل موثر در محیط کار: تشعشعات (قسمت پنجم)

مطلب مرتبط قبلی: عوامل موثر در محیط کار: تشعشعات (قسمت سوم)


 
 
عوامل موثر در محیط کار: تشعشعات (قسمت سوم)
نویسنده : محسن - ساعت ٩:٤٠ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٥/٢٢
 

همانطوریکه برای بیان تمام کمیتها واحدهائی تعریف شده ، برای اندازه گیری پرتوهای یونساز نیز به انتخاب واحد نیاز  هست . برخی از این واحد ها به شرح زیرند.

  • رونتگن (Roentgen)  واحد اندازه گیری میزان پرتو ایکس یا گاما است که می تواند در یک سانتیمتر مکعب هوای خشک ، در شرایط متعارف ( صفر درجه حرارت و 76 سانتیمتر جیوه ) معادل یک واحد بار الکترواستاتیک یون مثبت یا منفی ایجاد کند .
  • راد (Rad)  یا دز جذب شده پرتوها (Radiation Absorbed Dose) واحدی است که دز ( یا مقدار ) جذب شده از پرتوگیری را بدون توجه به ضایعات بیولوژیکی نشان میدهد و عبارتست از جذب 100 ارگ انرژی در هر گرم از جسم پرتو گرفته.
  • رم (Rem)  یا معادل رونتگن در انسان (Roentgen Equivalent , man) چون از نظر کیفی ، پرتوها بر روی بدن اثرات بیولوژیکی متفاوتی دارند ، یعنی یک مقدار مشخص از یک نوع پرتو ممکن است نسبت به همان مقدار پرتو ولی از نوع دیگر اثر بیولوژیکی بیشتر یا کمتری داشته باشد ، لذا کمیتی را تعریف کرده اند که توسط آ« بتوان صدمه وارده به شخص پرتو دیده را نیز دخالت داد . این کمیت دز معادل نام دارد  و بر حسب ( رم ) بیان می شود و آن عبارت است از حاصل ضرب (راد ) در ضریبی که به ضریب تاثیر بیولوژیکی (RBE=Relative Biological Effectiveness) معروف است که برای هر نوع پرتو باید تعیین شود و در رابطه زیر منظور گردد .

Rem = Rad x RBE

مشخصات پرتوهای یونساز: اگر تعادل الکتریکی اتمی که در حالت عادی خنثی است ، بهم بخورد ، یعنی اتم یک بار الکتریکی خود را از دست بدهد یا یک بار اضافی از خارج دریافت کند ، تبدیل به یون می شود . این عمل را یونسازی می نامند . یونسازی در الکترونهای مدارهای مختلف می تواند انجام شود ولی معمولا در الکترون مدار خارجی ایجاد می شود . یونسازی خاصیت مشترک پرتوهای یونساز است . یعنی اینکه این پرتوها هنگامیکه به ماده ای برخورد می کنند ، مقداری از انرژیشان صرف یونسازی اتمهای سر راه خود می شود و در نتیجه اتصالات مولکولی جسم پرتو دیده شکسته شده و ترکیبات جدیدی ایجاد می شود . هنگامیکه انرژی جذب شده توسط اتمی آنقدر زیاد نیست که بتواند  الکترون را از مدار خود خارج و آزاد نماید ولی کافیست که الکترون را از مدار خود به مدار بالاتری ببرد، در این حالت می گوییم که تحریک بوجود آمده و نه یونسازی. اتم در این حالت مقداری انرژی اضافی دارد که ممکن است سبب تغییرات شیمیائی و ناپایدار در مولکولها و در نتیجه تغییرات بیولوژیکی در نسوج انسان شود . ولی نسبت تغیرات ایجاد شده توسط تحریک کمتر از تغییرات ایجاد شده توسط یونسازی است . در زیر به خاصیت یونسازی اشعه های مختلف می پردازیم.

  • یونسازی ذرات آلفا : خاصیت و قدرت یونسازی ذرات آلفا در ابتدای مسیرشان که سرعت و انرژی زیادی دارند، کم است و بمرور که در محیطی پیش می روند و از سرعتشان کاسته می شود ، قدرت یونسازیشان زیاد شده تا جائیکه این قدرت در نزدیکی انتهای مسیرشان به حداکثر می رسد . ذرات آلفا پس از آنکه سرعت و انرژی خود را از دست می دهند با جذب دو الکترون از اطراف خود به اتم هلیوم تبدیل می گردند . مسیر حرکت ذرات آلفا بخاطر جرم زیاد آنها مستقیم است و بعلت قدرت یونسازی زیاد آنها انرژی خود را زود از دست داده و در نتیجه خط سیر کوتاهی دارند . برد ذرات آلفا را بین
  •  تا  سانتیمتر در هوا تخمین زده اند . نفوذ ذرات آلفا در آب و جامدات نیز کم می باشد و بهمین علت می توان با ورقه نازک فلزی و حتی با یک صفحه کاغذ جلوی آنها را گرفت و کاملا متوقفشان کرد . به سبب کم بودن قدرت نفوذ این پرتوها ،خطرات حاصل از منابع تابش کننده پرتوهای آلفا در بسیاری از مواقع برای بدن قابل توجه نیستند . ولی اگر از طریق تنفس مواد رادیو اکتیو تابش کننده ذرات آلفا وارد بدن شوند ، بسیار خطرناکند زیرا ، بعلت قدرت یونسازی زیاد و مسیر کوتاه انرژیشان را در یک سلول مصرف کرده و آسیب زیادی به آن می رسانند .
  • یونسازی ذرات بتا : انرژی ذرات بتا که از هسته های رادیواکتیو خارج می شود متفاوت است و به همین دلیل برد ذرات بتا به انرژی آنها بستگی دارد . چون ذرات بتا خیلی سبک هستند ، قدرت نفوذشان در اجسام بمراتب بیش از نفوذ ذرات آلفا بوده و مسیر آنها در هوا یا در اجسام دیگر بدلیل انحرافات پی در پی مستقیم نمی باشد . ذرات بتا ضمن عبور از یک محیط بتدریج انرژی خود را از دست داده و موجب یونیزه کردن اتمها می گردند. ذرات بتا قادرند از چند میلیمتر تا یک سانتیمتر در سطح پوست نفوذ کند . مثلا پرتو بتا تابش یافته از 32 در بافت نرم حد ود 7 میلیمتر نفوذ می کند و اگر بطریق داخل بدن شود ، آسیبهای زیادی ببار می آورد . زیرا تمام انرژی خود را در داخل بدن و در بافتهائیکه از آنها عبور می کند ، پراکنده میسازد و بدین ترتیب زیان وارده به مقدار زیادی افزایش می آید .
  • یونسازی پرتو گاما: پرتوهای گاما معمولا از هسته اتم رادیواکتیوی  که بطرف حالت آرامش و پایداری میرود منشاء می گیرند . بعبارت دیگر موقعی که هسته مواد رادیواکتیو در اثر تشعشعات ذرات آلفا و بتا بحالت تحریک در می آیند ، در برش بحالت عادی ، انرژی تحریکی خود را بصورت اشعه گاما تابش می نماید . قدرت یونسازی اشعه گاما تابش می نماید . قدرت یونسازی اشعه گاما خیلی ضعیف است ولی بالعکس قدرت نفوذ آن بر خلاف اشعه آلفا و بتا خیلی زیاد است . چون پرتوهای گاما می توانند تا اعماق زیادی در بافتها نفوذ کنند ، خطرات زیادی برای بدن در بر دارند .  با توجه به اینکه پرتوهای آلفا با صفحات آلومینیومی به ضخامت چند دهم میلیمتر و پرتوهای بتا با صفحات آلومینیومی به قطر چند میلیمتر متوقف می گردند، برای جلوگیری از انتشار پرتوهای گاما از آجرهای ضخیم سربی استفاده می نمایند.
  • یون سازی پرتو ایکس :ماهیت پرتوهای ایکس مانند پرتوهای گاما است . پرتو ایکس که دارای انرژی کافی برای یون سازی و تحریک اتمها و مولکولهای جسم جاذب ( مثلا  بدن انسان ) می باشد . به روشهای زیر می تواند ایجاد شود .

-        کاهش ناگهانی سرعت الکترونهای دور اتم که انرژی از دست رفته آنها در این عمل بصورت پرتو ایکس ظاهر می شود .

-        خارج کردن یک الکترون از مدار داخلی اتم و جایگزینی آنها توسط یک الکترون از مدار خارجی تر . بدین ترتیب ما به التفاوت انرژی بصورت پرتو ایکس ظاهر می شود .

در دستگاههای مولد پرتو ایکس ، روشهای فوق الذکر از بمباران اجسام بعنوان هدف توسط الکترون های سریع انجام می پذیرد .

مطلب مرتبط بعدی:عوامل موثر در محیط کار: تشعشعات (قسمت چهارم)

مطلب مرتبط قبلی: عوامل موثر در محیط کار: تشعشعات (قسمت دوم)


 
 
عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: تشعشعات (قسمت دوم)
نویسنده : محسن - ساعت ٧:٤۳ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٥/٢۱
 

انواع مواد رادیو اکتیو : همه ساله در محیط زیست انسان مقداری رادیو اکتیو بطور طبیعی در اثر تشعشعات کیهانی و دیگر منابع طبیعی بوجود می آید که میزان اثرات سوء آنها در مقایسه با مواد رادیواکتیو ناشی از فعالیتهای انسانی ناچیز است . رادیو اکتیو به چهار طریق مهم استفاده می شود :

1-تحقیقات و صنعت : از کاربردهای صنعتی خاصیت رادیواکتیویته می توان از نوترون گرافی جهت تشخیص عیب و نقص قطعات بزرگ فلزی مثل بال هواپیما ، موتورها عظیم ،حجم سر سیلندرها،... و استفاده از رادیوایزوتوپها در کارخانجات تولید ماشین آلات صنعتی جهت تعیین فرسودگی و سایش قطعات فلزی مانند سیلندرها ، رینگها ، پیستونها ، محورها ،... و تعیین عمر نسبی مفید آنها نام برد . بعلاو استفاده از ایزوتوپهای رادیواکتیو در تعیین حجم منابع آبهای زیر زمینی یا تعیین حجم معادن نفت و غیره  امروزه بسیار متداول است . در ضمن تولید  انرژی اتمی و جایگزین کردن آن بجای انرژیهای فسیلی روز بروز بیشتر می شود .

2-استفاده از مواد  رادیواکتیو در بخش کشاورزی و در بهبود کیفیت و کمیت محصولات کشاورزی سالهاست که مورد توجه کارشناسان می باشد. عقیم سازی حشرات زیان آور و جلوگیری از جوانه زدن محصولاتی چون سیب زمینی و پیاز به منظور امکان انبار کردن طولانی آنها  نمونه هائی از کاربرد رادیواکتیویته در فعالیتهای کشاورزی می باشند .

3-در پزشکی نیز از پرتوهای نافذ صادره از موارد پرتوزا جهت از بین بردن سلولهای مزاحم در اندامها و در درون مغز و معالجه سرطانها و تومورهای مغزی و غیره استفاده زیادی می شود . در رادیوگرافی نیز از این پرتوها استفاده می گردد . امروزه طلای اکتیو ، ید اکتیو و آهن اکتیو در معالجه بیماران مورد استفاده پزشکان قرار می گیرد . بعلاوه در بسته بندیهای وسائل داروئی برای ضد عفونی کردن وسترون کردن سرنگهای یکبار مصرف از پرتو گاما استفاده می شود .

4-واحد های پرتوهای یونساز : قبل از پرداختن به واحدهای رادیواکتیویته لازمست که موضوع نیمه عمر اجسام رادیو اکتیو را توضیح دهیم . هر عنصر رادیواکتیو از تعداد بیشماری اتم تشکیل شده است . انرژی اضافی موجود در هسته این اتمها بتدریج بصورت پرتوهای یونساز از آنها خارج گشته و این عمل آنقدر ادامه می یابد تا عنصر بحالت پایدار در آید . هر عنصر رادیواکتیو با کمیتی بنام نیمه عمر مشخص می شود و آن مدت زمانیست که در ضمن آن تعداد اتمهای یک عنصر رادیو اکتیو به نصف می رسند .

مدت زمان دیگری بنام نیمه عمر بیولوژیکی وجود  دارد که این عبارت است از مدت زمانی که تعداد اتمهای رادیو اکتیو موجود در بدن انسان به نصف کاهش می یابند . مثلا کربن 14 که نیمه عمری برابر با 5730 سال دارد، در بدن انسان و در اثر سوخت ساز مواد قندی ، چربی ، پروتئین و غیره پس از 35 روز به نصف تقلیل می یابد . بنابراین می توان گفت که نیمه عمر بیولوژیکی کربن رادیواکتیو 35 روز است ، یعنی پس از این مدت نیمی از اتمهای رادیواکتیو وارد شده در بدن دیگر وجود ندارد .

از نیمه عمر اجسام رادیواکتیو در باستانشناسی برای تعیین قدمت وسائل ، عمارات ، اجساد ... قدیمی استفاده می شود و کاربردهای زیاد دیگری نیز دارد.

مطلب مرتبط بعدی: عوامل موثر در محیط کار: تشعشعات (قسمت سوم)

مطلب مرتبط قبلی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: تشعشعات (قسمت اول)


 
 
عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: تشعشعات (قسمت اول)
نویسنده : محسن - ساعت ۳:٥۱ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٥/٢٠
 

اشعه ها بر دو نوع هستند : اشعه های یونساز و غیر یونساز

  • اشعه های یونساز به اشعه هائی گفته می شود که انرژی موجود در آنها در اتمهائی که این اشعه ها را دریافت می کنند تولید یونیزاسیون می نمایند ، مانند اشعه های آلف ، بتا ، و ایکس
  • اشعه های غیر یونساز به مناطقی از طیف الکترومانیتیک گفته می شود که فوتونهای منتشر در آن مناطق در شرایط عادی قادر نیستند در اتمهای ملکولهائی که آنها را جذب می کنند تولید یونیزاسیون بنمایند ، مانند اشعه ماوراء بنفش اشعه مادون قرمز ، اشعه های مرئی .

با توجه به اینکه خطرات حرفه ای مربوط به اشعه های غیر یونساز در بخش نور بحث شد، لذا در این قسمت فقط در مورد اشعه های یونساز صحبت خواهیم کرد .

برای درک و فهم بهتر اشعه های یونساز ابتدا باید اتم را تعریف کرد .

اتم و ساختمان آن : همانطوریکه همگی میدانیم، هر جسمی از کوچکترین ذرات خود یعنی اتمها تشکیل شده است . هر اتم نیز از یک هسته و ابری از الکترونها که بدور آن با فواصل معین و با سرعت زیاد در چرخشند ، تشکیل شده است . الکترونها در عین حال که بدور هسته اتم خود در چرخشند ، بدور خودشان نیز چرخشهای وضعی دارند . هسته اتم تقریبا تمام جرم اتم را تشکیل می دهد و دارای بار الکتریکی مثبت است . در صورتیکه الکترونها دارای بار الکتریکی منفی می باشند . در درون هسته اتم نیز نوترونها و پروتونها قرار دارند که اولیها دارای بار الکتریکی خنثی و دومیها دارای بار الکتریکی مثبت هستند . عده پروتونهای هسته را عدد اتمی و عد ه پروتونها و نوترونهای هسته را عدد جرمی یا جرم اتم گویند . در بعضی عناصر اتمهائی وجود دارند که تعداد پروتونهای آنها مساوی ( یعنی عدد اتمی مساوی ) ولی تعداد نوترونهایشان متفاوت است ( جرم اتمی متفاوت ) . این نوع اتمها را ایزوتوپ گویند . از انواع ایزوتوپهای یک عنصر بعضیها پایدار و برخی دیگر ناپایدارند . ایزوتوپهای ناپایدار یا برانگیخته به ایزوتوپهائی گفته می شود که در هسته اتمهایشان تعداد نوترونها و پروتونها با حالت تعادل هسته وفق نمی دهند و از این رو با جذب یا دفع یک یا چند نوکلئون ( مجموع ذرات تشکیل دهنده هسته اتم ) و همچنین با تشعشع انرژی زیادی خود اتم آنها بحالت تعادل در می آید . بنابراین عناصری که در آنها اتمهایی با هسته های ناپایدار وجود دارند ، هسته اشان بتدریج شکسته شده و ذراتی از آن بخارج پرتاب می گردد . این نوع اتمها منبع انرژی می باشند . این قبیل ایزوتوپها را رادیواکتیو و این خاصیت ، یعنی خاصیت صادر کردن اشعه ، را رادیواکتیویته می نامند. اجسام رادیواکتیو سه نوع اشعه آلفا ، بتا، و گاما از خود منتشر می کنند.

امروزه خاصیت رادیو اکتیویته را مصنوعا با ایجاد عدم تعادل در هسته های پایدار نیز تولید می کنند که در فعالیتهای طبی، صنعتی، بیولوژیکی، ... کاربردهای فراوان دارد.

مطلب مرتبط بعدی:عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: تشعشعات (قسمت دوم)

مطلب مرتبط قبلی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: آلودگی هوا (قسمت ششم)


 
 
عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: آلودگی هوا (قسمت ششم)
نویسنده : محسن - ساعت ٥:٤٠ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٥/۱٥
 

 ایمنی و حفاظت شغلی در قبال گرد و غبار و آلودگی هوا

همانطوریکه گفته شد، استنشاق مواد مختلف سبب بروز واکنشهای متفاوت دریافت ریه می شود . از نظر فیزیکی ذراتی که قطر آنها بیش از 20 میکرون است بوسیله بافت پوششی بینی فیلتر می شوند . ذراتی که بین 2 تا 9 میکرون هستند از بینی می گذرند و در قسمت فوقانی ریه رسوب می کنند . عمده این ذرات بوسیله حرکات مداوم مژه های بافت پوششی مخاط برونشها به بالا رانده می شوند و بوسیله سرفه دفع می گردند . ذرات کمتر از سه میکرون تا نزدیک حبابچه های تحتانی ریه می روند و ذرات حدود 1 میکرون و کمتر در حبابچه های تحتانی ریه و آلوئولها رسوب می کنند . عمده این مواد بوسیله سلولهای ماکروفاژ موجود در آلوئوها خورده شده و دفع می گردند . در مواردی که هوای محیط کار آلوده به گرد و غبار و ذرات کوچک و بزرگ گازهای شیمیائی است ، بایستی حتما اقدامات زیر را در دستور کار خود  قرار دهیم :

  • استفاده از تهویه های مکنده قوی که هوا را تصفیه و تعویض می کنند . در شرایط عادی هوای یک محیط کاری باید 4 تا 6 بار در ساعت تعویض گردد  و در شرایطی که آلودگی بیشعتر است هوا باید بین 8 تا 12 بار در ساعت تعویض شود . در صورتیکه هوای محیط کار خیلی آلوده باشد ، تعویض هوا باید حتی به 30 بار در ساعت برسد.
  • استفاده از لباسهای محافظت کننده مانند ماسک اکسیژن ، دستکش ، کلاه و کفشهای مخصوص در کار در معادن ، فاضلابها و کارخانجات شیمیائی .
  • معاینات استخدامی خیلی دقیق بمنظور جلوگیری از استخدام افرادی که آمادگی برای ابتلا به امراض ریوی  ، عروقی ، خونی ، قلبی ، پوستی ،... را دارا هستنند .
  • معاینات دوره ای منظم برای ردیابی نشانه های امراضی که کارکنان در خطر ابتلا به آنها قرار دارند .
  • آموزش دهی به کارکنان بمنظور رعایت اصول بهداشتی و ایمنی ، و مقابله با حوادث احتمالی
  • ایجاد فرصتهای استراحت طولانی در کار در معادن ، کارخانجات ذوب فلزات ، کارخانجات شیمیایی ،...
  • باز طراحی فرآیندهای تولیدی غیر بهداشتی و خطرناک ، و جایگزینی روشهای نامناسب و تعویض و تعمیر ماشین آلات فرسوده و قدیمی و استفاده از تکنولوژی بهتر .

مطلب مرتبط بعدی:عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: تشعشعات (قسمت اول)

مطلب مرتبط قبلی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: آلودگی هوا (قسمت پنجم)


 
 
عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: آلودگی هوا (قسمت پنجم)
نویسنده : محسن - ساعت ٥:۳٠ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٥/۱٢
 

 بیماریهای ریوی ناشی از استنشاق گرد و غبارهای حیوانی

گرد و غبارهای ناشی از مواد حیوانی نظیر استخوان ، پر ، مو ، پشم ، چرم و ... علاوه بر اینکه قادرند تولید آلرژی بنمایند ، می توانند بعلت آلودگی میکروبی و قارچی سبب بروز بیماریهای ریوی گردند . مثلا فضولات کبوتران و سایر پرندگان ( مثلا در مرغداریها ) که حاوی آنتی ژن هستند، می توانند پس از استنشاق تولید تب و لرز ، ضعف ، سرفه و تنگی نفس بنمایند . در ضمن کاگرانی که در کارگاهها به پاک کردن یا چیدن و یا تمیز کردن پر پرندگان مشغولند اکثرا مبتلا به عوارضی چون سرفه ، تنگی نفس ، تب ، خستگی و ضعف ، حالت تهوع ، سر درد و غیره می باشند که گاه و بیگاه با حملات سرفه ای توام با عرق همراه هستند .

از دیگر مشاغلی که کارگرانش در معرض بیماریهای ریوی قرار دارند ، کار کردن در فاضلابها و در چاهها و قناتها می باشد . تحقیقات انجام شده توسط دانشگاه علوم پزشکی یزد حاکی از آنستکه زحمتکشانی که برای آبادانی منطقه و رسیدن به آب به کندن خاک و ایجاد قنات اشتغال دارند . اکثرا در معرض چندین نوع بیماری ریوی قرار دارند . بعلاوه تحقیقات انجام شده بر روی تاسیسات فاضلاب صنعتی و شهری تهران از طرف دانشگاه امام حسین (ع) حاکی از آنستکه کارگران در معرض سه نوع خطر مختلف ، شیمیایی ، فیزیکی و فیزیولوژیکی قرار دارند . مقدار گازهایی از قبیل آمونیاک ، دی اکسید کربن ، کلر ، هیدروژن سولفوره ،... در فضای آدم روها یا کانالهای فاضلابی خیلی بالا هست و این گازهای شیمیائی معمولا موجب سوزش چشم ، خارش پوست ، سر درد ، تنگی نفس ، و حتی منجر به خفگی و مرگ می شوند ( در حدود  10 نفر در هر سال ) در خصوص مخاطرات فیزیکی می توان از انفجارات ناشی از گازهای حاصل از عملیات تصفیه فاضلاب مانند اتان ، متان ،... نام برد . سقوط در آدم روها ، غرق شدن در برکه های تثبیت فاضلاب ، برق گرفتگی ، و وجود سر و صواهای شدید ناشی از کار دستگاهای تصفیه از دیگر خطرات فیزیکی هستند که سلامت و ایمنی کارگران تاسیسات فاضلاب را تهدید می کند . مخاطرات ناشی از عوامل بیولوژیکی معمولا در فاضلابهای خانگی و شهری کارگران را تهدید می کنند . در این باب می توان از بیماریهای ویروسی ، انگلی ، قارچی و میکروبی صحبت کرد . لازم به تذکر است که بعلت وسعت و گسترش تاسیسات جمع آوری و تصفیه فاضلابها و گسترش شبکه های فاضلاب شهری لازم است که اقدامات جدی برای حفظ سلامت کارگران فاضلاب و افزایش حفاظت و ایمنی شغلی آنها بعمل آید

مطلب مرتبط بعدی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: آلودگی هوا (قسمت ششم)

مطلب مرتبط قبلی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: آلودگی هوا (قسمت چهارم)


 
 
عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: آلودگی هوا (قسمت چهارم)
نویسنده : محسن - ساعت ٤:۳٩ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٥/٩
 

بیماریهای ریوی ناشی از استنشاق گرد و غبارهای گیاهی

گردو غبارهای گیاهی که کارگران کشاورزی یا صنعتی را در معرض ابتلا به بیماریهای ریوی قرار می دهند ، بسیار متنوع هستند . از گرد و غبارهای گیاهی بیماری زا می توان از ذرات پنبه ، تنباکو ، چای ، توتون ، قهوه ، کاکائو، نیشکر ، سبوس غلات ،... نام برد . در زیر به برخ از بیماریهای ناشی از این گردو غبارها می پردازیم .

کارگرانی که بنحوی با پنبه، یا با تولید نخ در صنایع پنبه و حلاجی و ریسندگی آن سر و کار دارند، معمولا گرد و غبار آنرا استنشاق می کنند و اکثرا در شروع کار خود به سرفه های پی در پی و شدید دچار می شوند. این سرفه ها تا موقعیکه اشتغال آدامه داشته باشد  همراه با کارگران بخصوص در روزهای اول هفته می باشد که به (تب دوشنبه) (Monday Fever) معروف هستند. در صورت تماس در مدت طولانی (مثلا 30 سال)، عوارضی مانند حملات آسم، تنگی نفس و بیماریهای ریوی مزمن بروز می کنند که به از کار افتادگی دائمی خواهد انجامید.

ذرات تفاله نیشکر نیز که پس از جد کدن شیره قندی از فیبر نیشکر حاصل می گردند و در صنعت کاغذ سازی مصرف می شود ، پس از ورود به ریه باعث عوارضی از قبیل درد سینه ، تنگی نفس ، تب و سردرد می شود .

گرد و غبار حاصل از تهیه توتون نیز باعث تحریک مخاط بینی ، ورم پلک چشمها ، ورم ملتحمه و ریزش اشک می شود . در ضمن تماس شیره توتون و گرد و غبار آن با پوست بدن سبب ناراحتیهای  پوستی می گردد . حملات آسم نیز در قسمت برش سیگار ، خوشبختانه امروزه مکانیزه گردیده ، قبلا بکرات دیده می شد . مواردی از مسمومیت حاد و مزمن ناشی از نیکوتین نیز در کشاورزان و کارگران دیده شده است .

استنشاق گرد و غبار غلات سبب تحریک مخاط گلو، بینی، چشم و مجاری تنفسی گشته و باعث بوجود آمدن عوارضی چون عطسه، سرفه، سوزش مخاط بینی و گلو، و تنگی نفس می شود . استنشاق گرد و غبار یونجه و سایر مواد آلی نیز که بر اثر رطوبت بوسیله قارچهای مختلف آلوده می شوند ، باعث عوارضی مانند تب، سرفه، تنگی نفس و پنومونی (یا بحرانهای تنفسی) می شوند

گرد و غبار ناشی از کار با گندم نیز می تواند تولید سوزش گلو و بینی و بالاخره عوارضی شبیه آسم بکند .

نوعی بیماری ریوی نیز که به آسم کارگران صنعت چاپ موسوم است بر اثر تماس این کارگران با صمغ مصرفی در چاپ رنگی مانند صمغ آکاسیا، صمغ کاریا و یا صمغ عربی بوجود می آید . حد متوسط تماس شغلی با این صمغها تا ایجاد آسم 5 سال است.

مطلب مرتبط بعدی:عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: آلودگی هوا (قسمت پنجم)

مطلب مرتبط قبلی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: آلودگی هوا (قسمت سوم)


 
 
عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: آلودگی هوا (قسمت سوم)
نویسنده : محسن - ساعت ٥:۱۸ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٥/۸
 

بیماریهای ریوی ناشی از گازها و بخارات صنعتی

گازها و بخارات صنعتی نیز باعث بیماریهای ریوی و مسمومیتهای شدید می شوند که از آن میان می توان برخورد با گازهای آمونیاک ، کلاین ، دی اکسید و تری اکسید گوگرد که بسیار کشنده است ، اکسیدهای ازت و بخارات فلزاتی مانند سرب آهن ، آلومینیوم ، .... را نام برد .

تحقیقات انجام شده در کارخانه جدید التاسیس سود و کلر مشهد که در آن هیدروکسید سدیم ، کلر، اسید کلرید ریک و سایر مشتقات کلر و سود تولید می شوند نشان داده که علیرغم آمورشهای لازم به منظور حفاظت عمومی و انفرادی مواردی از مسمومیتهای شغلی حادث گردیده است . از میان سوانح مختلفی که حادث گذشته می توان از سوختگی ناشی از اسید کلرید ریک و هیدروکسید سدیم یا از مسمومیت حاد تنفسی ناشی از استنشاق کلر بعلت نشت این گازها در لوله های متصل به مخزن نام برد .

یکی از مواد بسیار خطرناک معدنی ، آلی و صنعتی تری اکسید ارسینیک است که در کشاورزی برای تولید سموم ، در صنایع برای تولید حشره کشها و در صنایع شیشه و بلور سازی و همچنین در صنایع شیمیائی و دارویی از آن استفاده می شود . این ماده طی عملیات استخراج و ذوب کانه های مسی ، سرب ، نقره و طلا بوجود می آید زیرا ارسینیک فلزی است که بطور وسیعی در معادن فوق یافت می شود . بر طبق مونوگرافی که توسط آژانس بین المللی سرطان (IARG) در سال 1988 منتشر شد ، ایجاد سرطان پوست ، ریه و کبد در آن دسته از افرادی که در امر تولید و مصرف حشره کشهای حاوی ارسینیک و همچنین کارگران قسمتهای ذوب کانه های فلزی بویژه تری اکسید ارسینیک منجر به ایجاد عوارض و ضایعاتی در ریه ، دستگاه گوارشی ، سیستم قلبی عروقی ،  اعصاب و سیستم خونسازی بدن بد و صورت حاد و مزمن می گردد .  ایجاد این علائم و عوارض در مسمومیت حاد و مزمن ارتباط مستقیمی با میزان تماس افراد با این ماده دارد .

مطلب مرتبط بعدی:عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: آلودگی هوا (قسمت چهارم)

مطلب مرتبط قبلی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: آلودگی هوا (قسمت دوم)


 
 
عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: آلودگی هوا (قسمت دوم)
نویسنده : محسن - ساعت ٤:۱۱ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٥/٦
 

بیماری های ریوی ناشی از استنشاق گرد و غبار های معدنی

از مهمترین بیماریهای ناشی از گرد و غبار معدنی می توان (سیلیکوزیس) (Silicosis)   را نام برد که در اثر استنشاق مستمر در ذات سیلیکم آزاد شده در معادن ایجاد می شود . معدن کارانی که در معادن طلا ، مس ، گرانیت ، قلع ،... کار می کنند ، و همچنین کارگران سنگ تراش ، سرامیک ساز ، سفال ساز ،کوزه گر ، شیشه ساز ، کارگران کارخانجات فولاد سازی ، کارگران شن زن ، قالبگیرها و بالاخره کارگران کارخانه های ساخت پودرهای لباسشوئی و پاک کننده ها در معرض ابتلا به این بیماری ریوی قرار دارند . این نوع بیماری ریوی در سه مرحله انجام می پذیرد : مرحله سبک که بین یک تا  سال طول می کشد و شامل علائمی مانند تنگی نفس ، سرفه های خشک یا خلط دار می باشد ، مرحله متوسط که در آن تنگی نفس ، سرفه ، مشاهده نواحی مات در ریه همراه با شنیدن صداهای برونشیال عارض میگردد، بالاخره مرحله تشدید که به عدم کارایی می انجامد و از طریق فیبروز ریوی عوارض قلبی نیز ایجاد می شوند.

از دیگر بیماریهای ریوی معدنی می توان از آزبستوزیس (Asbestosis) نام برد که در اثر استنشاق گرد و غبار پنبه نسوز یا پنبه کوهی در معادن ، در آسیابها،در کارخانجات نساجی و ریسندگی و بافندگی و بالاخره در کارخانجات لنت ترمز و صفحه کلاج سازی بوجود می آید . از علائم این بیماری نیز تنگی نفس و سرفه می باشد . تحقیقات انجام شده توسط مدرسه عالی حفاظت و بهداشت کار وابسته به وزارت کار و امور اجتماعی در سالهای 65 و 66 در کارخانجات ایرانیت تهران و لنت ترمز ایران و همچنین در کارخانه آزبست معدن بهبندان نشاندهنده این بود که میزان غلظت الیاف آزبست در بعضی از قسمتهای هر سه واحد صنعتی مذکور بیش از دو برابر حداکثر مجاز بوده و اکثر این کارگران به بیماریهای  ریوی و جنبی دیگر دچارند . علل عمده بالا بودن آلودگی را می توان در روشهای نامناسب استخراج و تصفیه ، تماس مستقیم و مداوم کارگران با الیاف آزبست ، روشهای نامناسب و نسبتا ابتدائی تولید در واحدهای تولید مصنوعات آزبستی ، استفاده از دستگاهها و ماشین آلات فرسوده و قدیمی ، و بالاخره در عدم وجود و یا عدم استفاده کامل و صحیح از سیستمهای مناسب کنترل و جمع آوری گرد و غبار و الیاف آز بست دانست .

کارگران معدن ذغال سنگ در معرض بیماری ریوی به اسم ( آنتراکوزیس ) (Anthracosis) می باشند که در اثر استنشاق گرد و غبار ذغال حادث می گردد . از علائم این بیماری خونریزی ریه ، نفس تنگی و سرفه می باشد . تحقیقات انجام شده از سال 1361 به بعد بر روی 4756 نفر از شاغلین در معادن ذغال سنگ حوزه کرمان و البرز مرکزی که توسط مرکز بهداشت صنعتی ذوب آهن اصفهان بعمل آمده حاکی از اینستکه میزان گرد و غبار هوای کارگاههای زیر زمینی معادن ذغال سنگ ما چندین برابر مقادیر مجاز بین المللی است . دلایل عنوان شده حاکی از آن است که:

1-              برنامه مهار کردن گرد و غبار در معادن ذغال سنگ را اجرا نکرده ایم در صورتیکه جوامع صنعتی از دیر باز مقدار گرد و غبار در کارگاههای خود را به کمتر از 2 میلیگرم در متر مکعب هوا رسانیده اند .

2-              در ضمن ابزار کارگاههای کوه بری و استخراج معادن ذغال سنگ ایران بسیار ابتدایی هستند و به جهت باریکی عرض مفید رگه ذغال و شکستهای سخره بستر رگه در بسیاری از معادن بخصوص البرز مرکزی استفاده از وسائل پیشرفته صنعتی در کارگاه پیشروی و استخراج ممکن نیست . به همین جهت تعداد مبتلایان ما به امراض ریوی چندین برابر جوامع صنعتی است . از نظر بیماری زائی ، یافته های این بررسی عبارتند از 1- کوتاهی مدت اشتغال و از کار افتادگی زودرس 2-فراوانی سایه های بزرگ ریوی و تحول سریع آنها در مشاهدات رادیوگرافی ، و بالاخره ناتوانائی های تنفسی .

پیشنهادات اصلاحی داده شده عبارتند از اجباری کردن معاینات استخدامی و دوره ای، تقلیل مدت زمان اشتغال و استفاده از تکنولوژی نیمه مکانیزه .

از دیگر بیماریهای ریوی ناشی از استنشاق گرد و غبارهای معدنی می توان بیماریهایی را که در معادن فلزات مانند معادن آلومینیوم ، آهن ، قلع ، سولفات باریم ،... بوجود می آیند را نام برد .

مطلب مرتبط بعدی:عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: آلودگی هوا (قسمت سوم)

مطلب مرتبط قبلی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: آلودگی هوا (قسمت اول)


 
 
عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: آلودگی هوا (قسمت اول)
نویسنده : محسن - ساعت ٥:٠٠ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٥/٥
 

یک انسان سالم در شبانه روز چیزی بیش از 700 لیتر هوا ( 200 متر مکعب ) مصرف می کند و چیزی در حدود 600 لیتر گاز کربنیک دفع می کند . بطور معمول اکسیژن حدود 20 درصد از هوائی که استنشاق می کنیم تشکیل تشکیل می دهد و ما بقی را سایر گازهای بی خطر یا خطرناک ( در صورت افزایش مقدارشان ) تشکیل می دهند . چنانچه مقدار گرد و غبار ، ذرات و گازهای معلق در هوا زیادتر از حد معمول شوند می توانند در کوتاه یا دراز مدت ( بسته به نوع و مقدار آن ) تولید بیماریهای مختلف پوستی ، گوارشی و تنفسی بنمایند . گردو غبار و ذرات و گازهای معلق در هوا به تمام ذراتی گفته می شوند که قابل رویت با چشم ، یا میکروسکوپ و یا با دستگاههای  او لترامیکروسکوپی باشند . این ذرات در واقع ترکیبی از همان جسم اصلی هستند که از آن تولید گردیده اند آنها ممکن ات دارای منشا معدنی باشند مانند گرد و غبار حاصل از شکستن و خرد شدن سنگها و صخره های معدنی ، ممکن است دارای منشاء شیمیایی باشند مانند گازها و گرد و غبارهایی که از ترکیبات مواد شیمیایی آلی و معدنی در صنعت تولید می گردند ( مثلا در تهیه حشره کشها ، یا در ذوب فلزات ،...) . باید توجه داشت که همه افراد به نوعی مبتلا به بیماریهای ریوی ناشی از گرد و غبار هستند . ساکنین روستاها به عوارض حاصل از استنشاق گرد و غبار صحرا ، غلات و غیره . ساکنین شهرها در اثر استنشاق هوای آلوده به گازهای سمی مانند دی اکسید و مونوکسید کربن ، دی اکسید نیتروژن ، دی اکسید ازت ، سرب ،... به یک نوع عارضه ریوی که در آن ریه ها سنگین می شوند دچارند . بنابراین همه افراد مقداری گرد و غبار در سینه خود دارند و به درجه ای از آلودگی ریوی دچار هستند .

بیماریهای ریوی ناشی از کار : این بیماریها را می توان به چهار دسته تقسیم کرد:

  • بیماری های ریوی ناشی از استنشاق گرد و غبار های معدنی
  • بیماری های ریوی ناشی از گازها و بخارات صنعتی
  • بیماری های ریوی ناشی از استنشاق گرد و غبارهای گیاهی
  • بیماری های ریوی ناشی از استنشاق گرد و غبارهای حیوانی

مطلب مرتبط بعدی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: آلودگی هوا (قسمت دوم)

مطلب مرتبط قبلی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: فشار هوا


 
 
عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: فشار هوا
نویسنده : محسن - ساعت ٧:٤۱ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٤/۳٠
 

یکی از عواملی که سلامتی فرد و میزان کارآیی او را تحت الشعاع خود قرار می دهد فشار هوا میباشد. هر چه ارتفاع از سطح دریا بیشتر باشد، فشار هوا در آنجا پائینتر و مقدار حجم اکسیژن در فضا کاهش می یابد. و بالعکس، هر چه ارتفاع از سطح دریا پائین تر باشد فشار هوا بالاتر می رود.این اختلالات در فشار هوا مخصوصا اگر به یک باره صورت بگیرد می تواند تاثیرات سوئی بر روی انسان و کارش بگذارد که در زیر به مطالعه آنها می پردازیم:

فشار هوا در مجاورت دریا 760 میلیمتر جیوه است . مقدار فشاری که بر هر سانتیمتر مربع از سطح بدن وارد می شود 1033 گرم و بر تمام سطح بدن در حدود 17 الی 20 هزار کیلوگرم است، اما چون بین فشار هوا و فشار مایعات و گازهای داخل بدن تعادلی وجود دارد ، این مقدار فشار براحتی تحمل می شود . هر چه ارتفاع محل کار از سطح دریا بالاتر رود فشار هوا پائینتر می آید بطوریکه در ارتفاع 5500 متری به نصف می رسد ، در ارتفاع 8000 متری به یک سوم و بالاخره 16000 متری به یک دهم می رسد . به همین میزان نیز از مقدار اکسیژن در هوا کاسته می شود و چون هوا در هنگام بالا رفتن منبسط می گردد از حرارت آن نیز کاسته می شود . کاهش حرارت هوا به نسبت ارتفاع در حدود 9.8 درجه سانتیگراد برای هر کیلومتر ارتفاع می باشد.

در ارتفاعات، علاوه بر کم شدن میزان اکسیژن ( مولکول O2) در هوا از فشار اکسیژن نیز کاسته می شود. بعلاوه در ارتفاعات مقدار اشعه ماوراء بنفش حاصل از تابش آفتاب نیز خیلی بیشتر از سطح دریا است. بنابراین، در ارتفاعات بعلت سردتر بودن هوا و کاهش فشار آن و پایین بودن میزان اکسیژن باید انرژی کمتری در هنگام کار مصرف گردد.

هر قدر از سطح دریا در عمق آب پائین تر برویم مقدار فشار هوا نیز افزوده می شود بطوریکه در عمق 40 متری فشار تقریبا 4 برابر فشار سطح دریا می باشد . بنابراین ،برای کار کردن در اعماق دریاها و رودخانه ها باید از وسائل مخصوص (لباس غواصی محفظه های مخصوص برای چند نفر ،...) استفاده شود. مثلا در اتاقکهای مخصوص کار در زیر دریا ، فشار هوا توسط لوله ای که به سطح دریا ربط دارد تنظیم می گردد و از آن طریق هوای خنک وارد محفظه می شود.

عوارض ناشی از فشار هوا: این عوارض بیشتر ناشی از اختلالات سریع فشار هوا در نتیجه بالا آمدن سریع از اعماق آب یا رفتن سریع به ارتفاعات می باشد . در زیر به عوارض ناشی از افزایش یا کاهش سریع فشار هوا اشاره می کنیم:

در حالت عادی تعادلی بین فشار هوا و گازهای موجود در بدن برقرار است. گازهای موجود در بدن یا به حال آزاد می باشند مانند آنچه که در حفرات بینی ، گوشها ، سینوسها یا معده و روده وجود دارد. یا در مایعات مختلف بدن بویژه خون به صورت محلول در آمده اند . در صورت کم شدن ناگهانی فشار هوای محیط ، گازهای موجود در بدن بحال انبساط در آمده و گازهای محلول در مایعات بدن مانند ازت ، اکسیژن و انیدرید کربنیک که در خون محلول هستند حالت گازی بخود گرفته و بصورت حبابهایی قصد خروج از مایعات را می کنند . گاز کربنیک از طریق ریه خارج می شود و اکسیژن بوسیله نسوج به مصرف می رسد ولی ازت همچنان بصورت حباب باقی می ماند و در نسوج مختلف پخش می شود از آنجا که قدرت بافت چربی برای جذب ازت پنج برابر سایر نسوج است ، بیشتر در نسوج چربی دار جذب می شود . در موقع صعود سریع به ارتفاعات بخاطر این مسئله حالت تنفس تنگی ، کرخی ، مورمور شدن اندامها سوزش و خارش پوست ، ناراحتی های گوارشی ، اختلالات در گردش خون ، اختلالات در گوشها ، سینوسها و در سیستم بینایی ،... به انسان حادث می گردند .

در شرایط کارکردن در اعماق دریاها  و در محفظه هایی که بنام ( کیسن ) (CAISSON) معروف هستند مسئله خیلی حادتر است و برای صعود به سطح آب باید حتما بتدریج و با توقفهای مکرر عمل شود در غیر اینصورت عوارضی که به اسم عوارض (کیسن) معروف هستند ایجاد می گردند . این ناراحتیها عبارتند از درد در سراسر بدن بخصوص در اطراف مفاصل ، استخوانها و عضلات (آرنج ، مچ ، زانو و ران )، سرگیجه و تهوع و استفراغ ، صدا در گوش ، و بالاخره بعلت جایگزین شدن حبابهای هوائی بصورت آمبولی درنقاط مختلف مغز ممکن است گاهی حوادث گوناگون عصبی و حتی مرگ بدنبال داشته باشد .

پیشگیری عوارض ناشی از ازدیاد فشار هوا: معمولا اقدامات احتیاطی و حفاظتی بیشتر برای کارگرانی بکار می رود که در اعماق آب دریاها بکار اشتغال دارند ، زیرا در ارتفاعات از آنجا که صعود در پائین آمدن بتدریج صورت می گیرد ،بدن خود را با اختلاف فشار هوا عادت می دهد و اشخاصی هم که مدتهای طولانی را در ارتفاعات می گذرانند از نظر فیزیولوژیکی خود را کاملا با شرایط محیطی تطبیق می دهند . برای کار در اعماق دریاها اقدامات زیر را باید رعایت کرد :

  • رعایت صحیح مدارج کاهش فشار با توجه به درجه فشار و مدت کار در هوای فشرده .هر وقت و به هر علتی علائم (کیسن) در کارگری دیده شود باید بلافاصله وی را در تحت فشاری برابر فشار محل کارش در نوبت قبلی قرار داد تا مجددا تمام گازهای پخش شده در نسوج در خون حل شوند و سپس طبق جداول مخصوص مقدار فشار را بتدریج کم کرد . معمولا در سواحل یا بنادر یا هر جائیکه کار در تحت فشار صورت می گیرد همیشه یک اتاقک با دستگاه مخصوصی برای بالا بردن فشار بمنظور معالجه وجود دارد تا احتیاجی به فرو بردن بیمار در اعماق آب برای معالجه نباشد .
  • محدود کردن ساعات کار با توجه به فشار هوای محیط
  • استخدام کارگران پس از معاینات دقیق و با توجه به کلیه مقررات پزشکی در
  • انتخاب کارگران لازم است که اشخاص چاق، مسن (بیش از 35 سال)، معتاد به  الکل، و مبتلایان به بیماریهای قلبی، ریوی، ... کنار گذاشته شوند .
  • معاینات پزشکی مرتب در مدتی که کار در هوای فشرده ادامه دارد . در این معاینات لازم است که از ریه ها و مفاصل بزرگ (ران ، شانه و زانوها) حتما سالی یکبار رادیوگرافی بعمل آید و این عمل تا 2 سال از اتمام کار در هوای فشرده ادامه یابد . پس از غیبت هایی که بعلت بیماریهای حتی جزئی مانند زکام پیش می آید حتما باید معاینات انجام شوند .
  • تعلیم دادن به کارگران درباره خطرات ناشی از کار در هوای فشرده و تنبیه افراد بی توجه، بی انضباط و متخلف

پست مرتبط بعدی:عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: آلودگی هوا (قسمت اول)

پست مرتبط قبلی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: دما (سرما)


 
 
عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: دما (سرما)
نویسنده : محسن - ساعت ۳:٠۸ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٤/٢٩
 

از نظر بهداشتی مطلوبترین حرارت برای زندگی را 21 درجه سانتیگراد می دانند که از نظر سایر شرایط اقلیمی با رطوبت 50 درصد و جریان هوایی در حدود 10 سانتیمتر در ثانیه همراه باشد .

 

در گذشته پزشکان شاغل با کارکردن در داهای پایین کمتر از کارکردن در گرما آشنایی داشتند ولی امروزه تعداد مشاغلی که در آنها کارکنان در معرض هوای سرد و سرما قرار  می گیرند مرتبا رو به افزایش است . کارگران کشاورزی ، دستفروشان و کاسبان بازارهای روباز ، جنگلبانان ، مامورین بازرسی و تعمیر سیمهای ارتباطی برقی و راه آهنها ، ملوانان ، سربازان و مامورین شهربانی ، کارگران ساختمانی ، کارکنان سردخانه ها ، نقشه برداران و مهندسین راه ، ... بعلت وضع خاص شغلی خود کم و بیش در معرض خطر سرما قرار دارند .

عوارض ناشی از سرما : سرما از طریق انقباض عروقی و بسته شدن آنها، کم خونی موضعی اندام و اعضاء و یا لخته شدن خون در عروق می تواند بسیار خطرناک باشد . در ضمن سرما بطور مستقیم بر روی عصبها تاثیر گذاشته و باعث اضمحلال آنها می شود و به مرگ سلولها می انجامد . بطور کلی وقتی بدن در معرض سرمای شدید قرار می گیرد سیستم دفاعی بدن قادر به مبارزه نمی شود و حرارت مرکزی بدن شروع به سقوط می کند در صورتیکه این حرارت به 30 درجه برسد 50 درصد امکان مرگ وجود دارد ، و در حرارت 24 درجه مرگ حتمی است در زیر به برخی از عوارض ناشی از سرما اشاره می کنیم :

سرما زدگی یا هیپوترمی : این عارضه وقتی بروز می کند که فرد در معرض سرمای شدید در مدت زمان طولانی قرار گیرد . اگر این مدت زمان خیلی طولانی شود حتی سرماهای متوسط نیز ایجاد سرما زدگی می کند . ابتدا لرزشهای شدیدی به انسان دست می دهد که با بی قراری و دردهای شدید عضلانی بویژه در پشت گردن همراه است . رفلکسها تشدید می شوند ، نبض تند شده و فشار خون بالا می رود و انقباض عروقی ایجاد می گردد . بتدریج خواب آلودگی شدیدی بر شخص مستولی شده و تیرگی روانی و بی حسی بر او چیره می گردد ، و سرانجام شخص به حالت اغماء می افتد ، بیهوش می شود و بدنش کاملا سفت می شود .

یخ زدگی موضعی: این عارضه که معمولا در دستها ، پاها ، گوشها و بینی ایجاد می شود با نشانه های خفیفی از قبیل ورم ، کبودی انگشتان ، ترک برداشتن پوست شروع می شود .  اگر تماس با سرما همچنان ادامه پیدا کند کم کم به اختلال در گردش خون در نسجها ، رنگ پریدگی موضعی و از دست دادن حس درد و لمس می انجامد. یخ زدگی ایجاد می شود و اگر به موقع معالجه نشود به از دست رفتن و قطع شدن انتهای پوستها می انجامد .

از دیگر بیماریهایی که از طریق سرما حادث می گردد و یا از آنطریق تشدید می شود می توان به بیماریهای  کلیوی ، ریوی ، رماتیسمی ،... اشاره نمود .

تدابیر حفاظتی و پیشگیری از خطرات سرما : با بکار بستن تدابیر زیر می توان به میزان قابل توجهی خطرات سرما را پیشگیری نمود :

  • آماده کردن قطعات و لوازم مورد نیاز در محیطهای گرم بطوریکه حداقل ممکن کار برای هوای سرد باقی بماند .
  • در مواقعی که کارهای تعمیراتی در راهها و جاده ها انجام می گیرند می توان از کامیونهای محفوظ و گرم برای انجام حتی المقدور کارهای تعمیراتی در آنها استفاده کرد .
  • استفاده از حفاظهای چادری و بادگیر برای کارهای ساختمانی
  • استفاده از پوششهای گرم اللخصوص برای اندامهای انتهایی بدن ( کلاه ، دستکش ،...)
  • ایجاد فرصتهای استراحت مناسب در محیطهای گرم
  • استفاده از غذاهای گرم و کالری زا و همچنین ایجاد تشکیلات استحمام با آب گرم
  • انجام معاینات استخدامی بمنظور جلوگیری از استخدام افرادی که سابقه اختلالات و امراض عروقی و غیره را دارند .
  • انجام معاینات منظم دوره ای برای ردیابی نشانه های عوارض مربوط به سرما
  • آموزش دهی به کارگران به منظور آماده سازی آنها برای حوادث احتمالی ناشی از تغییرات جوی ( طوفان ، سیل و ...)

پست مرتبط بعدی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: فشار هوا

پست مرتبط قبلی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: دما (گرما - قسمت دوم)


 
 
عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: دما (گرما - قسمت دوم)
نویسنده : محسن - ساعت ٩:۱۸ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٤/٢٧
 

بیماری های شغلی ناشی از گرما:

بطور کلی کارکردن در محیطهای خیلی گرم علاوه بر تولید خستگی، تحریک پذیری، و کاهش ظرفیت جسمانی و روانی، سبب بروز بیماریهای مختلف می شود که در زیر به چند یک از مهمترین آنها می پردازیم :

گرفتگی و تشنجات عضلانی : این ناراحتی در کارگرانی که کارهای عضلانی سنگین را در محیطهای خیلی گرم انجام می دهند زیاد دیده می شود ( مانند کارگران سوخت انداز، کارگران معادن حاره، کارگران کوره های ذوب فلزات،....). این ناراحتی ابتدا با سر درد و سرگیجه مختصری شروع شده و سپس بیکباره دردهای عضلانی دست و بازو و سپس شکم شروع می شوند که علت آن از دست دادن آب و املاح بدن بخصوص سدیم در نتیجه تعریق می باشد.

گرما زدایی : این بیماری بعلت کار طولانی در زیر نور مستقیم و شدید آفتاب و گرمای ناشی از آن حادث می گردد. در نتیجه، مرکز تنظیم حرارت در مغز بعلت تاثیر مستقیم اشعه حرارتی از کار می افتد و انسان قادر به ادامه کار نخواهد بود. ضربان غیر عادی نبض، تنگی نفس، سرگیجه، استفراغ و عدم قدرت شناسایی از علائم گرما زدگی هستند و امکان مرگ نیز زیاد می باشد. بیمار قبل از مرگ به سیانوزه و بیهوشی دچار می گردد و دارای پوستی گرم و خشک می شود.

آستنی مخصوص : علت این بیماری ضعف در گردش خون و در جبران مایعات از دست رفته می باشد و معمولا در کارگرانی که عرق زیاد می کنند بروز می کند. بیمار معمولا از ضعف، خستگی و سرگیجه شکایت نموده و ممکن است نشانه هایی از اسهال و استفراغ نیز داشته باشد. در معاینه پوست بیمار مرطوب، نبضش تند و ضعیف و فشار خونش پایین است.

بیماریهای پوستی : در محیطهای گرم و مرطوب کارگران معمولا از یک عارضه پوستی بنام میلیر قرمز (MILIAIRE ROUGE) شکایت دارند که ناشی از اختلالات در عملکرد غدد مترشحه عرق می باشد. این عارضه که بویژه در نواحی از بدن که توسط لباس پوشیده است بروز می کند، بصورت جوشها و پلاکهای قرمز رنگ و خارش داری است که در صورت عرق کردن شخص با سوزش همراه است.

استرس گرمایی : تحقیقات انجام شده در سال 1367 برای بررسی شاخصهای استرس گرما در صنایع لاستیک سازی توسط دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، و همچنین بررسیهای انجام شده در سال 1367 در یک کارخانه ریخته گری برای تعیین شاخص بهینه استرس گرمائی برای کارگران شیفت کار که توسط دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی به اجرا در آمد همگی اذعان از آن دارند که استرس گرمائی ناشی از فرایندهای صنعتی آثار نامطلوبی چون عدم آسایش کارگران، افزایش بیماریهای گوناگون، افزایش حوادث و بالاخره کاهش راندمان تولید را بدنبال دارد. این تحقیقات نشان دادند که با تعیین شاخصهای استرس مانند اندازه گیری دمای بدن، ضربان نبض، و میزان تعریق 4 ساعته می توان استرس گرمایی حاصل از فرایند تولید و گرمای طبیعی را اندازه گیری کرد.

تدابیر حفاظتی و پیشگیری از خطرات گرما:

تدابیر زیر برای پیشگیری از گرمازدگی و حفاظت کارگران در مقابل خطرات ناشی از گرمای زیاد در محیط کار بسیار موثر هستند.

  • قرار دادن حجابهایی مثل صفحات فلزی، براق و منعکس کننده بین کارگر و منبع گرما برای محافظت کارگران در مقابل تشعشعات و حرارت ناشی از آن.
  • تخلیه مطلوب هوا و بخارات از طریق دستگاهها مکنده و نصب دستگاههای تهویه و خنک کننده در محل کار.
  • پوشانیدن منبع حرارتی توسط لایه ای از یک جسم دافع و جذب کننده حرارت برای جلوگیری از اینکه خود این حفاظ تبدیل به یک منبع حرارتی نشود باید آنرا پیوسته بوسیله آب یا باد خنک کرد.
  • مجهز کردن کارگران به لباسهای مخصوص، عایق و خنک کننده.

معمولا در کارگران در محیط های دارای رطوبت بالا مانند کار در کارگاه های ریسندگی و بافندگی، در تصفیه خانه های شکر، در کارخانه های شیمیایی، کمپوت سازی نساجی و بالاخره در لباسشویی ها و غیره، نه تنها باید کاهش دما توسط دستگاههای تهویه مطبوع انجام گیرد بلکه با استفاده از تهویه های مکنده باید بخار را به خارج هدایت کرد و اصولا باید سعی کرد که رطوبت نسبی را بین 40 تا 70 درصد نگاه داشت. باید توجه داشت که استفاده از پینکه یا وسائل مشابه فقط به جابجایی هوا و حرکت آن در محیط بسته کمک می کند و هیچگونه تعویضی در هوای داخل محیط ایجاد نمی کند و رطوبت را نیز کاهش نمی دهد.

در شرایط آب و هوایی خشک و در مواردی که حرارت تشعشعی و درجه حرارت بالا با هم همراه باشند، مثلا در صنایع فولاد، در کارگاههای ریخته گری، در اطراف کوره های سخت کاری سطحی، در صنایع شیشه سازی، در کارخانجات نورد گرم، سرامیک سازی و در آهنگریها که علاوه بر گرمای زیاد تشعشعات مادون قرمز و ماوراء بنفش نیز وجود دارد باید حتما علاوه بر دستگاه تهویه مطبوع و تعویض هوای خشک و خنک کردن هوا از حبابهای محافظتی و سایر تدابیر ذکر شده در بند 1، 3، 4، استفاد نمود. از آنجا که هوای خیلی خشک نیز ایجاد الکتریسیته ساکن می نماید و باعث خستگی مفرط و بیماریهای خاص تنفسی می شود نصب دستگاههای تهویه و تعویض هوا در محل کار ضروری است.

پست مرتبط بعدی:

پست مرتبط قبلی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: دما (گرما – قسمت اول)


 
 
عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: دما (گرما - قسمت اول)
نویسنده : محسن - ساعت ٤:۳٩ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٤/٢٥
 

زیاد یا کم بودن دمای هوای محیط کار تاثیرات مختلفی بر روی سلامتی انسان و همچنین انجام مطلوب وظیفه اش می گذارد . در این بخش ابتدا تاثیر گرمی هوا در محیط کار را بر روی انسان و کارش مطالعه کرده و سپس به ازدیاد سرما در محیط کار می پردازیم . در ضمن رطوبت و خشکی هوا نیز در این بخش مطرح می شوند .

گرما

بدن انسان بخاطر سوخت و ساز مواد غذایی در آن تولید حرارت و گرما می کند و این حرارت از طرق مختلف دفع می گردد یک قسمت از دفع حرارت از طریق پوست انجام می پذیرد ،یعنی از راه تشعشعات پوستی ، از طریق مویرگها و انتقال و هدایت حرارت به خارج توسط سیستم گردش خون ، و بالاخره از راه تعریق . بخش دیگر از دفع حرارت از راه تنفس و از طریق ریه ها و دفع بخار آب انجام می پذیرد . معمولا دفع گرمای بدن در محیطهایی که دمایشان پایین تر از 30 درجه است آسانتر انجام می شود ( کمتر از حرارت پوست ) .

 تعریق : چنانچه حرارت محیط و دمای هوای اطراف به حرارت پوست نزدیک شود امکان خنک شدن بوسیله تشعشعات یا انتقال حرارت مستقیم کمتر می شود و این عمل از طریق عرق کردن زیاد و بخار شدن آب بدن در سطح پوست جبران میشود . بعنوان مثال یک شخص بالغ در حال استراحت در حرارت 20 درجه در ظرف 24 ساعت فقط سه چهارم لیتر عرق دفع می کند ، در حالیکه در حرارتهای بالاتر از این مقدار ممکن است به 8 تا 12 لیتر هم برسد . کم شدن آب بدن از طریق تعریق ، و تنفس وقتی که به 5 تا 8 درصد وزن بدن برسد باعث کاهش بازدهی در کار می شود و شخص احساس عطش فراوان و خواب آلودگی می کند که با بالارفتن حرارت بدن و تند شدن ضربان نبض همراه می باشد . کاهش آب بدن اگر به 10 درصد وزن بدن برسد شخص قادر به انجام هیچ کاری نخواهد بود ، بالاخره کاهش آب بدن تا 15 درصد وزن بدن مرگ را به دنبال دارد. درضمن همانطور یکه میدانیم تعریق همیشه با دفع مقداری نمک بدن همراه است که ممکن است مقدار آن به 10 تا 20 گرم برسد که در صورت جبران نشدن موجب اختلالاتی خواهد  شد .

از طرفی عرق کردن چنانچه در هوای رطوبتی انجام بگیرد عمل تعریق دچار اختلال می شود و خنک شدن بدن با مشکلاتی روبرو خواهد شد . اگر هوای محیط از رطوبت اشباع شده باشد ، عمل جذب آب عرق بدن و در نتیجه خنک کردن بدن انجام نخواهد شد .

در هوای خشک و غیر ساکن بدن انسان می تواندبطور موقت و زود گذر حتی حرارت 60 درجه سانتیگراد را نیز در هنگام کار تحمل کند بدون اینکه ضرری متوجه او شود . هر چه میزان رطوبت بالاتر برود میزان تحمل گرمای بدن نیز کاهش می یابد بطوریکه دمای مناسب برای رطوبتهای خیلی بالا ( 90 درصد ) نباید از 21 درجه سانتیگراد در هنگام کار تجاوز نماید .

 انتقال حرارت از طریق جریان گردش خون در پوست : در این پدیده که یکی از مهمترین سیستمهای تنظیم حرارت بدن است ، عروق و بخصوص مویرگها نقش شبکه های خنک کننده و یا گرم کننده بدن را بازی می کنند . از طریق گرفتن حرارت داخل بدن و ذخیره کردن آن در بافتهای خونی و هدایت آن بطرف پوست ، سیستم گردش خون به تبادل حرارت با محیط می پردازد . تنظیم توزیع خون در پوست مهمترین مکانیزم فرمانی سیستم تنظیم حرارت است و در حقیقت عامل اصلی تبدیل حرارت میان انسان و محیط خارجش است . هر قدر میزان دفع گرما زیادتر باشد ، یعنی هر قدر کار سنگین تر بوده یا حرارت محیط بالاتر باشد و یا هر قدر شرایط تبخیر نامناسب باشد ( مثل اشباع رطوبتی ) ، به همان میزان فشارهای وارده به قلب و سیستم گردش خون زیادتر می شود وبایستی زمان کار کوتاهتر و زمان استراحت و خنک شدن طولانی تر گردد . عدم رعایت این حدود می تواند باعث سنکوپ ناشی از گرما شود . یعنی اینکه مجموع گرمای محیط و متابولیسم بدن به حدی می رسد که بدن قادر به دفع آن نبوده و میزان حرارت در بدن زیاد شده و اعضاء حیاتی بدن گرمای زیادی یافته تا جائیکه نارسائی جریان خون باعث سنکوپ میشود . برای همین منظور باید در محیطهای کاری گرم ، اتاقهای استراحت خنک با در دسترس بودن آشامیدنیهای خنک و نمک بویژه برای آنهایی  که زیاد عرق می کنند فراهم نمود . بعنوان مثال مراحل انجام کارهای تعمیراتی در کوره های ذوب ، یا در اتاقکهای دیگری بخار ، یا در کوره های صنایع شیمیایی و سرامیکی می توانند فقط دقایقی بدون وقفه انجام شوند و زمان خنک شدن باید چند برابر زمان کار و فعالیت باشد .

 حد مجاز گرما در محیط کار و شاخهای آن : برای حفاظت کارگران از خطرات ناشی از گرما در محیط های کاری گرم  باید در آن واحد حرارت محیط و گرمای حاصل از فعالیت بدنی ( متابولیزم ) را در نظر گرفت ، زیرا که خطرات ناشی از گرما حاصل مجموع ایندو عامل می باشد . در صورت گذشتن از حد مجاز دستگاه تنظیم حرارت بدن قادر به ثابت نگه داشتن حرارت بدن نخواهد شد . این حد را می توان در هنگام کار از طریق دو شاخص زیر بدست آورد و سنجید :

شاخص انگلیسی که عبارت است از ( حد پیش بینی شده تعریق 4 ساعته )

P4SR=PREDICTED 4 HOURS SWEAT RATE  

 

شاخص فرانسوی که عبارت است از ( حرارت موثر اصلاح شده )

TEC = TEMPERATURE EFFECTIVE CORRIGEE

اولین شاخص که در کشوررهای انگلیسی زبان مورد استفاده دارد می گوید که یک کارگر جوان و مستعد و تطابق یافته با گرما نباید در چهار ساعت کار در یک محیط گرم بیش از چهار لیتر عرق بکند ( سه لیتر برای یک کارگر تطابق نیافته )، در غیر اینصورت کار کردن برایش خطرناک خواهد بود . شاخص دوم که در فرانسه استفاده می شود می گوید که حد گرمای مجاز برای کارگران صنایع سبک ، در صورتیکه هوا ساکن و رطو بت 100 درصد باشد ، 17 درجه و برای اشخاص غیر فعال 24 درجه تعیین شده است . در سطور زیر دماهای مناسب هوا برای انواع مختلف کار پیشنهاد شده است .

کار نشسته ساکن                                               20 تا 22 درجه سانتیگراد

کار سبک در حال نشسته                                     19 تا 20 درجه سانتیگراد

کار سبک در حال ایستاده ( مثلا کار با ماشین آلات )      17 تا 18 درجه سانتیگراد

کار نیمه سنگین در حال ایستاده ( مثل مونتاژ)   16 تا 17 درجه سانتیگراد

کار سنگین در حال ایستاده                                   14 تا 16 درجه سانتیگراد

پست مرتبط بعدی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: دما (گرما - قسمت دوم)

پست مرتبط قبلی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: سر و صدا (قسمت دوم)


 
 
عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: سرو صدا (قسمت دوم)
نویسنده : محسن - ساعت ٥:٥۱ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٤/٢٠
 

 کنترل سر و صدا :

به هنگام طراحی یک واحد صنعتی باید حتما مسئله صدای محیط کار در نظر گرفته شود و محاسبات لازم برای مشخص کردن میزان سرو صدای مجاز و کنترل آن و حفاظت افراد در مقابل آن بعمل آید . بطور کلی کنترل سر و صدا شامل سه اقدام مهم است :

  • کاهش صدا در منبع تولید آن
  • جلوگیری از انتقال و انتشار آن
  • حفاظت فردی .

 

در زیر بعضی از اقدامات لازم در جهت کاهش سر و صدا و کنترل آن و حفاظت فردی را از نظر می گذرانیم .

 کاهش سر و صدا در منبع تولید : این روش موثرترین راه کنترل سر و صدا است و شامل اقدامات زیر می شود :

  • ارجحیت دادن به خرید ماشین آلات صنعتی کم سر و صدا
  • معاینه منظم ماشین آلات صنعتی بوسیله دستگاههای صوت سنج و پیدا کردن فرکانسهای خطرناک از طریق تراز کلی صدا ، دستگاههای صوت سنج نه تنها میزان صدا را در ماشین مشخص می کنند بلکه از طریق ثبت ارتعاشات اشکالات موجود پی برده و معلوم می کنند که چه قطعاتی باید تعویض شوند تا هم ماشین درست کار کند و هم سر و صدای آن کاهش یابد .
  • تعویض موتور ماشین ( الکتریکی بجای دیزلی ).
  • در ماشین آلات الکتریکثی که بعلت شدت زیاد جریان برق موتور نشان داغ می کند معمولا دستگاه تهویه ای نصب شده است که با خنک کردن موتور ایجاد سر و صدا می کند می توان با جایگزین کردن تهویه های مدرن که با سرعت کم تر و صدای پائین تر کار می کند سر و صدا را به میزان قابل توجه ای کاهش داد .
  • قطعات لرزان و ارتعاش دستگاهها را باید بطور منظم محکم و یا تعویض نمود
  • در ماشینهای چرخشی با بالانس گیری قسمتهای گردنده آنها می توان ارتعاشات و سرو صدا را به حداقل رسانید .  با تعویض یا تعمیر چرخ دنده های نامرغوب و صافکاری نشده ( سائیده شده ) و روغنکاری صحیح ماشینها نیز صدا کم می شود .
  • با نصب یا تعویض خفه کننده های صدا در لوله ها یا کمپرسور ها یا اگزوز ماشین آلات می توان خروج هوا را بی سر و صدا تر کرد .
  • همانطور که در بخش ارتعاشات گفته شد با محکم کردن فونداسیونهای ماشین آلات یا با قرار دادن فنر در زیر پایه های ماشین آلات و یا ایجاد فونداسیونهای عایق با استفاده از لاستیک فشرده ، کائوچو، پشم و نمد ، سر و صدا و ارتعاش خیلی کم می شود .
  • با تعویض حفاظهای دور دستگاهها و استفاده از حفاظتهای مشبکی بجای حفاظتهای فلزی یکدست ، و یا با عایق بندی کردن حفاظتها از طریق پوشاندن آنها بوسیله مواد عایق یا نصب میله و چوب بر روی حفاظ برای کاهش ارتعاش و صدا ، می توان رزوئانس را تا حد قابل توجهی کاهش داد .
  • پوشاندن سطوحی که ابزار و لوازم یدکی و قطعات را بر روی آن پرت می کنیم به وسیله مواد عایق .
  • تعویض چرخهای حمل کننده ها ( مثلا استفاده از چرخهای لاستیکی بجای فلزی ) و روغنکاری منظم آنها .

کاهش سر و صدا از طریق جلوگیری از انتقال آن: معمولا به موازات اقدامات فوق کارهایی نیز برای جلوگیری از اشاعه صدا در محیط انجام می شوند که بشرح زیرند :

  • دور کردن محل تولید صدا ازافراد ، مانند استقرار ماشینهای اتوماتیکی که احتیاجی به حضور منظم کارگران را ندارند دور از محیط کاری آنها .
  • ایجاد سدهای عایقی بین ماشین آلات و اپراتورها
  • پوشاندن کف ، سقف و دیوارهای کارگاه از مواد مرتجع و جاذب مانند پشم شیشه ، سفالهای آکوستیکی و پنبه کوهی که با کم کردن بازآوایی ( رزونانس ) باعث کاهش سر و صدا می شود .
  • قرار دادن ماشین آلات در یک اتاقک عایق دار و جدا از اپراتورها .

حفاظت فردی : در محلهای کاری که کاهش سرو صدا در منبع تولید آن و یا از

طریق جلوگیری از انتشار آن امکان پذیر نیست ، بایستی حتما افراد را در مقابل سر و صدا حفاظت نموده و اقدامات زیر را انجام داد .

استفاده از پلاکهای گوش و در صورت لزوم از گوش بند .

قرار دادن اپراتور چند ماشین در یک اتاقک عایق دار و تهویه دار ( مثلا در صنایع ذوب فلزات موار از این طریق تا 36 دسی بل کاهش می توان داد ) .

معاینات منظم دوره ای با استفاده از دستگاهها دیاپازون یا ادیومتری .

بیماریهای شغلی ناشی از سر و صدا :

کاهش قدرت شنوایی از مهمترین اثرات پاتولوژیکی سر و صدا است که ممکن است موقت یا دائمی باشد .

الف- کاهش موقت شنوایی نسبت به شنوایی طبیعی ناشی از در معرض صدای بلند بودن در مدت کوتاه می باشد . زمان لازم برای بازیافت قدرت شنوایی کاهش یافته از چند دقیقه تا چند روز می باشد که بستگی به حساسیت فردی و شدت صدای وارد شده دارد .

ب- کاهش دائمی قدرت شنوایی می تواند ناشی از قرار گرفتن در معرض سر و صدای شدید در مدت زمان طولانی باشد که معمولا با کاهش موقت شنوایی شروع می شود .

مثلا بررسیهای انجام شده در یک کارخانه شیشه و گاز در سال 1362 توسط محققین دانشگاه امام حسین (ع) میزان سر و صدایی بالائی را نشان داد بطوریکه میانگین سر و صدا در بعضی از دستگاهها تا 106 دسی بل می رسید . نتایج بررسی همچنین نشان داد که اثرات سر و صدا موجب ناراحتیهای شنوایی شده است . یک تحقیق دیگر نیز در یک کارخانه داروسازی توسط شرکت داروسازی الهادی تهران ( مرکز بهداشت صنعت ) انجام شد که در آن از یک دستگاه صدا سنج و آنالیز مدل 223 دانمارکی استفاده گردید . تحقیقات مزبور نشان دادند که میزان سر و صدا در قسمتهای مختلف کارگاه بین 89 تا 93 دسی بل می باشد که ایجاد ناراحتیهای در میزان شنوایی کارکنان کرده است .

بالا بودن سر و صدا در محیط کار باعث بروز بیماریهای روانی مانند استرسهای شدید نیز می شود که خود باعث معضلات کاری دیگری مانند عدم علاقه بکار ، غیبتهای طولانی ،... می گردد . تحقیقاتی که در کارخانجات ذوب آهن اصفهان توسط سرویس بهداشت روانی کار انجام گرفته این مسئله را بوضوح نشان داده است ( از طریق شاخصهایی مانند میزان مصرف اکسیژن ، ضربان نبض ،... ) اقداماتی نیز در این کارخانجات جهت بهبود شرایط محیطی کار از نظر سر و صدا و حرارت انجام شده است .

پست مرتبط بعدی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: دما (گرما - قسمت اول)
پست مرتبط قبلی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: سرو صدا (قسمت اول)


 
 
عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: سر و صدا (قسمت اول)
نویسنده : محسن - ساعت ٢:٥٤ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٤/۱۸
 

به هر نوع صدای ناخوشایندی سر و صدا می گویند که آزار دهنده می باشد . بنابراین به صدای موسیقی که از ملودی و وزن خاصی برخوردار است ، سر و صدا نمی گویند . معمولا گوش انسان و حس شنوائی او در مقایسه با سایر اندامهای حسی در هنگام کار نقش محدودتری بازی می کنند ، و فقط کارهای معدودی هستند که برای انجام آنها بیک حساسیت بالای شنوائی نیاز است . با اینکه اهمیت حس شنوائی انسان در محیطهای کاری نسبت به سایر حسها کمتر است ، اما تجربیات و تحقیقات متعددی نشان داده اند که سر و صدا در محیطهای کاری تاثیرات بسیار نامطلوبی را از نظر فیزیولوژیکی و روانی بر روی انسان می گذارد و بازدهی کار او را به میزان قابل توجهی پائین می آورد .


مثلا بر اساس تجربیات ( گریورد GRIWORLD )با کاهش 5/14 درصد از سرو صدای کارگاهی بازده کار 8/8 درصد افزایش یافته و از اشتباهات ماشین نویس ها 29% کاسته شده است . وی نتیجه میگیرد که کاهش سر و صدا باعث بالا رفتن میزان تمرکز حواس انسان در کارش می شود . بازدهی را افزایش می دهد و حوادث و اشتباهات کاری را کاهش می دهد . ( لارد   ) نیز با اندازه گیری اکسیژن مصرف شده توسط ماشین نویسها مشاهده نمود که مصرف اکسیژن در گروهی که در محیط پرسر و صدا کار می کردند ، نسبت به گروهی که در محیط آرام به کار اشتغال داشته اند 19% بیشتر بوده است ، در حالیکه بازده کار 4% کمتر بوده است . او ثابت نمود که در محیط پرسر و صدا خستگی و استرس ناشی از کار بالاتر بوده و افزایش مصرف اکسیژن نیز معرف فعالیت بیشتر بدن در محیطهای پر سرو صدا است که نهایتا به کاهش بازدهی می انجامد . تحقیقات دیگری نیز نشان داده اند که سر و صدای زیاد باعث بالا رفتن تعداد ضربان قلب و شدت جریان خون می شود ( شاخص های استرس )

واحدهای صدا :  

از دیدگاه فیزیک ، صدا به ارتعاشات تحت فشار هوا اطلاق می شود . همانطور که در بخش ارتعاشات دیدیم ، واحد مقدار ارتعاش که به تعداد آن در ثانیه می گویند هرتز (HERTZ)  
می باشد . گوش انسان می تواند صداهایی را که فرکانس آنها بین 16 تا 20000 هرتز باشد را دریافت کند و به صداهایی که فرکانس آنها از 20000 هرتز بالاتر باشد اولتراسون یا ماوراء صورت می گویند .

منتهی  ، سطوح سوبژکتیو دریافت صدا یا بهتر بگوئیم سطح درک ذهنی صدا فقط به فرکانس آن بستگی ندارد ، بلکه به شدت آن نیز که اصطلاحا به آن فشار اکوستیک می گویند وابسته است .واحد اندازه گیری فشار آکوستیک ( میکروبار ) (MIGROBAR) است ، و هر میکروبار عبارت است از مقدار فشار وارده بر یک سانتیمتر مربع (وات بر سانتیمتر مربع ) . ولی برای ساده کردن درجات و کیفیت فشار آکوستیک از واحد لگاریتمی استفاده می شود که آنرا دسی بل (DECIBEL) می نامند ، که عبارت است از فشار نسبی که در رابط به پایینترین حد شنوایی انسان است .

 

1 DECIBEL=(2×10-4 M.BAR)1000 HZ

  • بر اساس مطالعات انجام یافته اصواتی که شدت آنها بین 30 تا 55 دسی بل هستند تقریبا صداهای طبیعی می باشند که انسان از شنیدن آنها ناراحت نمی شود .
  • بین 60 تا 90 دسی بل ، سر و صداها می توانند تولید فشارهای فیزیکی و عصبی بنمایند مثلا در موقع مطالعه شدت صدایی برابر با 60 دسی بل نیز می توانند آزار دهنده باشد ، در صورتیکه همین شدت صدا در یک کارخانه ریسندگی اصلا محسوس نیست .
  • محدوده بین صداهایی با قدرت 90 تا 120 دسی بل ، اگر د ر مدت زمان طولانی ادامه یابند ، میتوانند تولید اختلالات فیزیکی در شنوایی بکنند.
  • سرو صداهایی با شدت بالای 120 دسی بل حتی در مدت زمانهای کوتاه نیز باعث ضایعات آشکار شنوایی می شوند.

جدول زیر مدت مجاز قرار گرفتن کارگران در معرض سر و صدای پیوسته را نشان می دهد .

مدت روزانه سرو صدا بر حسب ساعت

میزان سر و صدا

16

80

8

85

4

90

2

95

1

100

یک دوم

105

یک چهارم

110

یک هشتم

115

 البته به غیر از فرکانس و شدت ارتعاشات صوتی ، عامل دیگری که در تاثیر پذیری انسان از صدا موثر است ارتفاع ارتعاشات می باشد که اصطلاحا به آن زیری و بمی صدا نیز می گویند . هر چه صوت زیرتر باشد ، زیان آن از صوت بم با همان شدت ( دسی بل ) بیشتر است .

پست مرتبط بعدی:عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: سر و صدا (قسمت دوم)

پست مرتبط قبلی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: ارتعاشات (قسمت دوم)


 
 
عوامل فیزیکی موثر در محیط کار : ارتعاشات (قسمت دوم)
نویسنده : محسن - ساعت ٦:٤٦ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٤/۱٦
 

بیماریهای شغلی ناشی از ارتعاشات : نتیجه قرار گرفتن بدن انسان به مدت طولانی در معرض ارتعاشاتی با شدت بالا تولید اختلالات فیزیولوژیکی و عوارض ناخوشایندی مانند پیچش و درد در اندامهای شکمی ، قفسه سینه ، سر و ستون فقرات است . از دیگر آسیبهای وارده بر بدن در صورت تماس دائمی و طولانی با ابزار و ماشین آلات لرزشی می توان امراض زیر را نام برد .

  • ضایعات مفصلی : ایجاد دردهای شدید ، تورم و تغییر شکل در مفاصل ، مچ ، آرنج و شانه که با عکس برداری قابل تشخیص هستند .
  • ضایعات در بافتهای نرم : لاغر و ضعیف شدن ماهیچه ها ، درد و تورم و قرمزی دستها در اثر آسیب دیدن عصب کوبیتال دست .
  • ضایعات استخوانی : کم شدن کلسیم استخوانها ، پیدا شدن کیستها و رسوبات استخوانی که با عکس برداری دیده می شوند .
  • ضایعات عمومی : اختلالات در شنوایی ، ایجاد بی خواب ، فشارهای عصبی و بی حوصله گی .
  • اختلالات در گردش خون و ضایعات عروقی : اگر  تماس با ابزار آلات لرزش به مدت طولانی ادامه پیدا کند پس از دو تا سه سال عوارض ثانوی مربوط به عروق ظاهر می گردند که در این صورت تماس شغلی باید حتما (وفورا ) قطع گردد . از نشانه های این بیماری ناتوانی و لاغری شدید ماهیچه هاو انگشتان همراه با سفید شدن و سپس کبود شدن دستان می باشد .

راههای پیشگیری بیماریها و عوارض ناشی از ارتعاشات : برای جلوگیری از ایجاد ارتعاش و یا حفاظت کارکنان در مقابل ارتعاشات اقدامات زیر را می توان انجام داد:

  • محکم نمودن پایه های ماشینها یا زیر بناها
  • استفاده از فنرهای مناسب و خفه کننده ها در زیر ماشین آلات
  • عایق نمودن زیر بناها با استفاده از بسترهای شنی ، صفحات عایق از کائوچو و لاستیک فشرده .
  • برداشتن و تعویض یا تعمیر قطعات لرزان و آزاد ماشین آلاتی که ایجاد ارتعاش می نمایند .
  • ایجاد فونداسیون متناسب با شدت ارتعاشاتی که دستگاه ایجاد می کند .
  • تعویض ماشین ارتعاش زایاموتور آن ( مثلا نصب موتور الکتریکی بجای دیزلی ) .
  • دور کردن حتی الامکان کارگران از ماشینهای مرتعشی که اتوماتیک هستند و احتیاج به نزدیکی کارگران به آنها نیست .
  • معاینات استخدامی برای جلوگیری از کارکردن بیماران عروقی ، عضلانی ، استخوانی ، عصبی ، ...
  • انجام معاینات دوره ای جهت ردیابی نشانه های بیماریهای فوق الذکر.
  • آموزش و تعلیم کارکنان برای کارکردن سالم با ماشین آلات ارتعاشی .
  • استفاده از ابزار و لوازم حفاظتی مانند دستکش و کفشهای مخصوص ، گوشبند
  • کاهش مدت کار روزانه در پستهای خطرناک ، منقطع کردن کار همراه با زمانهای استراحت طولانی .

پست مرتبط بعدی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار : سر و صدا (قسمت اول)

پست مرتبط قبلی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار : ارتعاشات (قسمت اول)


 
 
عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: ارتعاشات (قسمت اول)
نویسنده : محسن - ساعت ٤:٢۸ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٤/۱٥
 

ارتعاشات یکی از عوامل محیط هستند که در صورت قوی بودن و مداوم بودن در حین کار می توانند صدمات زیادی به سلامتی انسان بزنند . ارتعاشات می توانند بصورت غیر مستقیم به بدن منتقل شوند ، مثلا از طریق لرزش صندلی اتومبیلی که بر روی آن نشسته ایم ، یا از طریق سکویی که کارگر در حین کار با ماشین ارتعاشی بر آن ایستاده است ، ارتعاشات همچنین به صورت مستقیم به بدن وارد می شوند . مثل ارتعاشاتی که در حین کار با ابزار ارتعاشی و لرزنده مانند مته های برقی ، چکشها و پرسهای بادی یا سایر ابزار آلات کوبنده که با فشار هوای فشرده کار می کنند به بدن منتقل می شوند .

انسان از نظر فیزیولوژیکی دارای اعضاء متحرک و تخفیف دهنده ارتعاش می باشد . این دریافت کننده های طبیعی ارتعاشات نه تنها در قسمتهای سطحی بدن که در تماس با ابزارو ماشین آلات ارتعاشی هستند وجود دارند ، بلکه در داخل بدن نیز که ارتعاشات دریافتی در آنجاها منتشر می شوند وجود دارند . در قسمتهای سطحی بدن دریافت کننده های پوستی ارتعاشات را جذب کرده و در داخل بدن نسجها و نقاط اتصالی ( استخوانی و ماهیچه ای ) این ارتعاشات را در داخل منتقل می کنند .

واحد ارتعاش : فرکانس مقدار ارتعاش با واحد هرتز (HERTZ) بیان می شود که عبارت است از تعداد ارتعاشات در یک ثانیه . جدول زیر حداکثر قابلیت انتقال ارتعاش توسط چند یک از اندامهای بدن را نشان می دهد .

شکم                                3 هرتز

سر                                  20 هرتز

تخم چشم                          40 تا 100 هرتز

لگن خاصره                        10 تا 12 هرتز

معمولا بدن انسان اگر در تماس مستقیم و دائمی با ارتعاشات زیر 16 هرتز برای بعضی اندامها و ارتعاشات بین 40 تا 80 هرتز برای برخی دیگر باشد ، با توجه به فاکتورK امکان آسیب پذیری وجود دارد .

فاکتورK عبارت است از معیاری برای درک شدت ارتعاش ( بخصوص ارزیابی ارتعاشات عمودی مثلا در وسایل نقلیه و تراکتور ) . بنابراین فاکتور K تابعی است از شتاب ارتعاش ، سرعت ارتعاش ( یا ضربه ارتعاش ) ، و ارتفاع فرکانس ارتعاش . جدول زیر درجه احساس و درک ارتعاش را و تحمل پذیرش آنرا نسبت به فاکتور K نشان می دهد .

فاکتور

میزان درک و احساس

تحمل پذیرش و قابلیت انجام کار

0.1

0.25

0.63

1.6

4

10

25

63

احساس نمی شود

در مرز احساس

حس می شود

بخوبی حس می شود

شدیدا حس می شود

خیلی شدید حس می شود

خیلی شدید حس می شود

فوق العاده شدید حس می شود 

 

 

 

کار جسمی مداوم

کار جسمی با تناوب کوتاه

کار جسمی با تناوب طولانی

رانندگی مداوم

رانندگی با زمان کوتاه

پست مرتبط بعدی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: ارتعاشات (قسمت دوم)

پست مرتبط قبلی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: نور و روشنایی (قسمت دوم)


 
 
عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: نور و روشنایی (قسمت دوم)
نویسنده : محسن - ساعت ٤:٠٥ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٤/۱٤
 

اهمیت نور در کارها 

تامین نور کافی و مناسب در کارگاهها ، ادارت ، .... نتایج زیر را ببار می آورد .

  • میل و رغبت کار در کارگران و کارکنان افزایش می یابد .
  • دقت در کار بیشتر می شود .
  • از میزان اشتباهات و حوادث در کار کاسته می شود .
  • نتیجه و حاصل کار مطلوبتر و افزوده می گردد .
  • سلامتی چشمان و قدرت بینائی کارکنان حفظ می گردد و فشارهای عصبی و خستگی کمتر می شود .

منابع نور : برای روشنائی از دو منبع نوری می توان استفاده کرد .

  • منبع طبیعی مانند نور خورشید
  • منبع مصنوعی مانند نور چراغ

برای استفاده از نور طبیعی در کارگاهها و دفاتر نکات زیر را باید رعایت کرد :

به اندازه کافی پنجره در دیوارها و در سقفها نسبت به مساحت کارگاه پخش باشد . نسبت سطح پنجره ها به مساحت کف کارگاه برای داشتن نور یکنواخت بشرح زیر است :

کارهای ظریف :                    یک سوم تا یک پنجم

کارهای معمولی :                  یک پنجم تا یک هفتم

انبارها و راهروها :                  یک دهم

البته این نسبتها بستگی به جهت تابش نور و عوامل دیگری نیز دارد .

  • پنجره ها بایستی حتی الامکان نزدیک به سقف ( حداکثر 25 سانتیمتر ) تعبیه شده باشند تا از نور خورشید استفاده بیشتری شود .
  • در بالای پنجره ها سایبان و در جلوی آنها کرکره نصب شود تا نور قابل تنظیم شدن باشد و از نور زدگی جلوگیری شود .
  • رنگ سقف به رنگ روشن و دیوارها و کف بتدریج تیره تر باشند تا باعث چشم زدگی و خیرگی نشود .

در صورتیکه استفاده از نور طبیعی مقدور نباشد ... (در ادامه مطلب میزان مناسب نور در محیط های مختلف و بیماریهای ناشی از نور را بخوانید)

پست مرتبط بعدی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: ارتعاشات (قسمت اول)

پست مرتبط قبلی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: نور و روشنایی (قسمت اول)


 
 
عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: نور و روشنایی (قسمت اول)
نویسنده : محسن - ساعت ٢:٢٦ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٤/۱٢
 

عوامل فیزیکی موجود در محیط کار می توانند تاثیرات سوء جسمانی و روانی بر روی انسان گذاشته و موجب بروز بیماری هائی شوند . در این فصل ما تاثیرات عوامل محیطی را بر روی انسان و کارش مورد مطالعه قرار می دهیم . در صفحات بعدی عوامل متعددی مانند نور ، سر و صدا ، ارتعاشات ، رنگها ، دما ، هوا ، تشعشعات ... و تاثیراتشان بر روی انسان و کارش مورد مطالعه قرار خواهند گرفت .

 نور و روشنایی

این پدیده از جهت تاثیری که بر چشمان و دید انسان می گذارد قابل بررسی می باشد ولی تاثیرات پوستی ( مانند سوختگی ) ، روانی ( خستگی ، عدم تمرکز ، استرس ... ) ... آنرا نیز نباید نادیده گرفت .

دید کافی در محیطهای کاری به عوامل مختلف زیر بستگی دارد .

  • روشنایی سطحی جبهه صورت
  • کنتراست
  • زاویه دید
  • فاصله اشیاء
  • مدت رویت اجسام

روشنایی سطحی جبهه صورت = شدت روشنایی × فاکتور انعکاس

بنابراین در فرمول بالا هر چقدر شدت روشنائی بیشتر باشد دید بهتر می شود ، و همچنین هر چقدر میزان انعکاس نور بیشتر باشد دید بهتر می شود ، رنگ اشیاء در انعکاس نور و مشاهده آنها تاثیر دارد ، یعنی هر چقدر رنگها روشنتر باشد نور بیشتری پس می دهند و بهتر به چشم می آیند .

 کنتراست : هر چقدر تباین شیئی با زمینه اش بیشتر باشد آن شیئی بهتر روئیت می شود . کنتراست به تضاد نور منعکس شده از جسمی نسبت به زمینه اش می گویند .

هر چقدر این تضاد بیشتر باشد ، جسم بهتر رویت می شود ، مثلا دکمه و یا کلید راه اندازی یک ماشین صنعتی باید با رنگ آن ماشین کنتراست زیاد داشته باشد تا بخوبی رویت گردد . از طرف دیگر کنتراست بین روشنائی در محل کار و شدت نور در جبهه صورت نباد زیاد بزرگ باشد . شدت نور در محیط کار از مقادیر کنتراست زیر نباید تجاوز کند .

  • بین نقطه دید و حواشی آن : یک سوم
  • بین نقطه دید و کل فضای کار : یک دهم

بنابراین تابش نور شدیدتر به سوژه کار ، یا محل کار ایجاب می کند که نور عمومی محیط کار نیز تا حد معینی بالا رود .

زاویه دید : در صورتیکه جسم در داخل زاویه 110 درجه از وضع عمودی شخصی قرار گیرد ، بخوبی دیده خواهد شد . اجسامی که خارج از این زاویه باشند ، معمولا در مید ان دید واقع نیستند و انسان برای دیدن آنها احتیاج به حرکات اضافی اندامهای خود دارد .

فاصله اشیا ء: هر چقدر فاصله اشیاء از چشم بیشتر باشد ، امکان دید کمتر می شود بعلاوه چون به نسبت مجذور فاصله از شدت نور کاسته می شود . لذا هر قدر شیئی دورتر باشد ، نورمنعکس از آن کمتر به چشم می رسد  و شناسائی آن مشکلتر می شود .

مدت رویت اجسام : حداقل زمانی که یک شیئی قابل رویت است 7% ثانیه است ولی برای تشخیص آن حداقل 17/0 ثانیه زمان لازم است . بنابراین اجسامی که بسرعت از جلوی چشم می گذرند مانند اجسام نصب شده روی ماشینهای چرخشی قابل رویت و تشخیص نیستند .

واحدهای شدت نور :

برخی از واحدهای متداول مربوط به روشنایی بشرح زیرند :

FOOT-CANDLE  فوت کندل : واحد شدت نور بوده و برابر است با مقدار روشنائی که یک شمع استاندارد ( بقطر 5/2 سانتیمتر ) از فاصله یک فوت به یک سطح میدهد

( هر فوت = 12 اینچ ، هر اینچ = 54/2 سانتیمتر )

LUMEN لومن : واحد مقدار یا کمیت نور می باشد و عبارت است از مقدار نور ی که یک سطح کروی برابر با یک فوت مربع با شدت یک فوت کندل روش می نماید .

LUX لوکس : واحد شدت نور بوده و برابر است با جریان یک لومن در روی سطحی معادل با یک متر مربع

پست مرتبط بعدی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: نور و روشنایی (قسمت دوم)

پست مرتبط قبلی: جنبش جامعه شناسی سازمانی


 
 
جنبش جامعه شناسی سازمانی
نویسنده : محسن - ساعت ۳:٠۸ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٤/٧
 

این جنبش که بانی آن ( ماکس وبر ) و ( کارل مارکس ) بودند ، بعدها با تاثیر پذیرفتن از روانشناسی صنعتی و اجتماعی باعث تشکیل مکتبی در سالهای 30 شدند که تاکید بر اهمیت پویایی گروه میکرد ( کورت لوین ) بنیانگذار این مکتب که از صاحبنظران روانشناسی اجتماعی بود علاقه زیادی به مطالعه گروهها نشان داد . وی توانست نظریات مهمی در مورد فرآیند حل گروهی مسائل ، آزاد سازی انرژی افراد در گروههای کاری ، تشکیل خرده گروههای غیر رسمی در محیطهای کاری ، نقش رهبری در کارآئی گروهی ،... ارائه بدهد . در سالهای پس از جنگ جهانی دوم موضوع دموکراتیزه کردن محیط و فرآیند کار توسط جنبشی بنام ( دموکراسی صنعتی ) مطرح شد.

این جنبش بر خلاف سازماندهی علمی کار که تجزیه ، ساده کردن و استاندارد کردن کارها را بصورت انفرادی عنوان می کرد ، تشکیل گروههای نیمه مستقل کاری و نظریه سیستمهای اجتماعی – فنی را در سالهای 50-60 مطرح کرد . این نظریه با توجه به شرایط روز و با درک صحیح از پیشرفت تکنولوژی و متحول شدن زندگی اجتماعی کاری و نیاز به همکاری و هماهنگی در کار ، از طریق تحقیقات انستیتو تاویستوک لندن بعنوان ابزاری برای شناخت و توضیح رابطه بین سیستم های اجتماعی کار و تکنولوژی در محیط کاری ارائه شد . گرایشات سیستم های اجتماعی فنی عنوان می کند که تکنولوژی محدودیت هایی را جهت تحمیل نوع خاصی از سازماندهی کاری اعمال می کند. از طرفی سازمان کاری وجوه مشخصه اجتماعی – روانی خود را دارد که مستقل از تکنولوژی می باشند. بنابراین دو جنبه متفاوت کار، یعنی تکنولوژی و انسانهای درگیر در فرآیند تولید، تشکیل یک سیستم اجتماعی – فنی می دهند. سازمانهای صرفا سیستم های اجتماعی یا فنی نیستند، آنها ساختاری از فعالیتهای انسانها حول تکنولوژی های مختلف هستند.

پست مرتبط بعدی: عوامل فیزیکی موثر در محیط کار: نور و روشنایی (قسمت اول)

پست مرتبط قبلی: جنبش روانشناسی صنعتی


 
 
جنبش روانشناسی صنعتی
نویسنده : محسن - ساعت ٤:٠٠ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٤/٦
 

علم روانشناسی که در آغاز مثل جامعه شناسی جزئی از مباحث فلسفی بشمار می رفت ابتدا توسط ( ویلهلم وانت ) آلمانی بعنوان یک علم پایه گذاری شد که خود باعث بوجود آمدن مکتبهای متعددی گردید . روانشناس صنعتی بطور رسمی توسط ( مونستربرگ ) در اوایل قرن بیستم و سپس توسط ( التون مایو ) بنیان گذار مکتب روابط انسانی در سالهای 30 پایه گذاری گردید . مطالعات این روانشناس استرالیایی بین سالهای 24 تا 32 در کارخانجات وسترن الکتریک واقع در شهر هاتورن که به ( مطالعات هاتورن ) معروف هستند از اهمیت خاصی برخوردار می باشند . از طریق این مطالعات مکتب روابط انسانی به اهمیت گروههای رسمی و غیر رسمی در سازمانها, تاثیر تشویقات و تنبیهات غیر اقتصادی در کارکنان و اهمیت ارتباطات و مشارکت در تصمیم گیری های خوب سازمانی پی برد . بعدها روانشناسان دیگری مانند ( هاپاک ) ، ( مزلو ) و ( هرزبرگ ) با مطالعات خود بر روی رضایتمندی در شغل ، احتیاجات انسانی و انگیزه های کاری باعث پیشرفت هر چه بیشتر مکتب روابط انسانی شدند . جنبش روابط انسانی بدنبال تشریح و توضیح رفتار انسانها در محیطهای کاری ازطریق کشف خطوط خاص روانشناختی آنها بود و بعدها مکتب ( روانشناسی سازمانی ) و بالاخره ( رفتار سازمانی ) را در سالخای پس از جنگ جهانی دوم پدید آورد .


نتیجه مطالعات این روانشناسان این شد که بهتر است برای هماهنگ کردن هر چه بهتر تولید با انسان درگیر در تولید ، بجای تجزیه هر کاری به عملیات ساده و کوچک و انجام هر جز بوسیله یک کارگر غیر ماهر ، چندین عملیات را در یکدیگر ترکیب کرده و توسط یک کارگر نیمه ماهر انجام بدهیم . از این طریق بازده کاری او بیشتر می شود و فشار حاصله از ریتم یکنواخت و سریع تولید بر او کاهش می آید . این مطالعات که در سالهای 50 انجام گرفتند به گسترده کردن وظایف یا ترکیب کار معروف هستند . از طرفی بررسیهای دیگری نشان دادند که گماردن کارگران بر سر کارهای مختلف و گرد اندن آنها نه تنها باعث فراگیری وظایف مختلف توسط آنها می شود ، بلکه بخاطر تنوع در کارکردن بازدهی آنها بالاتر می رود . بعلاوه کاگران نه تنها می توانند ترکیبی از کار خود را انجام دهند ، بلکه قادرند تلفیقی از وظایف خود و چند یک از وظائف سرپرستان خود را نیز انجام دهند ( مانند وظیفه کنترل و بازرسی ) . تمامی این ترکیبات کاری روی هم رفته باعث ( غنی کردن وظایف ) آنها می شود . یعنی تلفیقی از کارهای چرخشی و همچنین گسترده که بخشی از وظائف همکاران و همچنین سرپرستان را در بر میگیرد . در خاتمه لازم به تذکر است که تاثیر مکتب روانشناسی صنعتی و سازمانی را به هیچوجه نباید در مورد انسانی کردن کار و بخصوص حل معضلات و فشارهای جسمی – روانی ناشی از کار نادیده گرفت .

پست مرتبط بعدی: جنبش جامعه شناسی صنعتی

پست مرتبط قبلی: جنبش سازماندهی کار


 
 
جنبش سازماندهی علمی کار
نویسنده : محسن - ساعت ٢:٢۸ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٤/٤
 

این جنبش که پایه گذار علم مدیریت بوده بوسیله ( تیلور ) آمریکائی در اواخر قرن 19 و اوایل قرن بیستم بنیان نهاده شده ولی قبل از او نیز سیستم تقسیم کار کارخانه ای پس از انقلاب صنعتی متداول شده بود . بر طبق نظریه آدام اسمیت میشد کارهای پیچیده را به عملیات ساده ای که قابل اجرا توسط کارگران نیمه ماهی یا غیر ماهر باشد تقسیم کرد و بهره وری را خیلی بالا برد . همزمان با فردریک ویلسون تیلور ، فرانک گیلبرت و اندک زمانی پس از آنها هانری فایول در فرانسه تحقیقات مشابهی را آغاز کردند که به موجب آنها کارها و وظائف پیچیده ( در ادارات ، در معادن ، در کارخانجات ،... ) قابل تجزیه به عملیات بسیار ساده با زمانهای از پیش تعیین شده امکان اشتباه در کار به حداقل می رسید .

اما دیری نپایید که انقلابی که در فرایند تولید  و سازماندهی کار آغاز شده بود به محدودیتهای خود رسید و اثرات سود آن بر انسانها از نظر جسمی و روانی آشکار گردیدند . علیرغم تحول عظیم در سیستم تولید و افزایش بهره وری اعتراضات و انتقادات شدیدی علیه این روشهای بظاهر علمی و مهندسی و در باطن ناسالم در محافل علمی مطرح شدند که باعث پا گرفتن جنبش ( مهندسی انسانی ) یا ( آرگونومتری ) شدند . محققین پی به این موضوع بردند که انجام کارها و عملیات بظاهر ساده ولی تکراری و یکنواخت توسط انسانها و انطباق افراد با ریتم سریع تولید باعث بروز اختلالات شدید جسمانی و روانی در کارکنان می شود ، لذا در صدد  اصلاح سازماندهی کار و بهبود شرایط محیطی کار با رعایت اصول ارگونومی برآمدند . موضوع بحث ارگونومی بیشتر مربوط به آنتروپومتری  می شود که به معنای شناخت ابعاد بدن انسان است . ارگونومی سعی بر آن دارد که کار و فرآیند اجرایی و اصولا محیط کاری ، را با توجه به حالتهای جسمی ( عضلانی ، استخوانی ،... ) و روحی ( تمرکز ، استرس ،... ) افراد با آنها هماهنگ کند . بنابراین لازمه طراحی صحیح فرآیند تولید و ابزار و ماشین آلات رعایت کامل اصول ارگونومی می باشد .

پست مرتبط بعدی: جنبش روانشناسی صنعتی

پست مرتبط قبلی: تاریخچه ایمنی کار از دید سازمانی


 
 
تاریخچه ایمنی کار از دید سازمانی
نویسنده : محسن - ساعت ۱۱:۳۸ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٠/٤/۳
 

تاریخچه پیدایش نظریات سازمانی مربوط به بهداشت و ایمنی کار را می توان در سه جنبش مهم خلاصه کرد که از قرار زیر هستند :

1-              جنبش سازماندهی عملی کار

2-              جریانات روانشناسی صنعتی

3-              گرایشات جامعه شناسی کار

البته تاریخ حفاظت ، بهداشت و ایمنی کار و حتی سازماندهی کار به سالها یا بهتر بگوییم قرنها قبل از انقلاب صنعتی و پیدایش مکتبهای مختلف بر می گردد . انسانهای اولیه که عمدتا بصورت قبیله ای زندگی می کردند و از راه شکار و سپس کشاورزی و دامپروری زندگی می گذراندند به تقسیم کار مبادرت می ورزیدند (البته نه به صورت تخصصی) . شاید بتوان از اولین وسایل حفاظتی انسان در کارش از سپر، کلاه و انگشتانه در کار درو و شخم زنی نام برد.

  بعدها که حرفه های مختلفی نیز مانند دباغی، پشم زنی، پشم ریسی ... توسط انسانها بوجود آمدند، طبیعتا از ابزار مختلف کاری و حفاظتی استفاده می شد، تا قبل از انقلاب صنعتی می توان به جرات اذعان کرد که انسان در ارتباط سالم و طبیعی با محیط کاریش و با ابزار کارش به سر می برد و بصورت غریزی و تجربی خود را بنحو احسن در مقابل خطرات احتمالی ناشی از کار حفاظت می کرد. پس از اختراع ماشین بخار و انقلاب صنعتی بود که تقسیم بصورتی که امروزه تکامل یافته بوجود آمد، یعنی کارگاههایی که بصورت آرتیزانی اداره می شدند و در آنها تقسیم کار بصورت تخصصی وجود نداشت بتدریج تبدیل به کارخانه هایی شدند که با استفاده از ابزار مدرنتر لزوم ایجاد تقیسم کار را به منظور افزایش تولید و سوددهی مطرح می کردند. نگاهی بر مکتبهای ذکر شده در مورد سازماندهی کار ما را بهتر در جهت درک و فهم روند تغییر و تحول نظریات مربوط به بهداشت و ایمنی کار یاری می دهد که در پست های بعدی به آنها می پردازیم.

پست مربط بعدی: جنبش سازماندهی علمی کار

پست مرتبط قبلی: مقدمه ای بر حفاظت صنعتی - بهداشت و محیط کار ...


 
 
مقدمه ای بر حفاظت صنعتی، بهداشت و ایمنی کار و ارگونومتری (Ergonomy)
نویسنده : محسن - ساعت ٤:٤٠ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٤/۱
 

موضوع بحث سری پست های ارگونومی عبارت است از: حفاظت صنعتی، بهداشت و ایمنی کار و ارگونومتری یا مهندسی عوامل انسانی . تمامی مضامین فوق الذکر در اصل یک مفهوم کلی را تداعی می کنند و آن عبارت است از سالم بودن رابطه انسان با کارش. ارگونومی نیز به زبان یونانی از دو  واه (ارگو ) و (نومی) تشکیل شده که بترتیب به معنای کار و قاعده و قانون هستند. از آنجاکه امروز کلیه دانشمندان اعم از روانشناسان، جامعه شناسان و اقتصاد دانان، ... کار را جزء لاینفک و ضروری زندگی بشر میدانند و اصولا عقیده بر آن است که منشاء ثروت ، کار می باشد ، لذا انسان عصر حاضر و مدرن بر آن شده تا رابطه خود با کارش را که به ویژه بعد از انقلاب صنعتی به یک رابطه بیمار گونه ای تبدیل شده بود هر چه بیشتر سلامت بخشد تا سیستم کار در بستر اکولوژیکی خود بصورت پویاتر تکامل یابد. انسانی که خود  ابداع کننده ماشینهای عظیم با تکنولوژی پیشرفته بود بالاخره دریافت که بصورت برده ای در سازمانهائی که خود بخود بوجود آوردنده و تشکیل دهنده آنها بوده زندانی گشته بطوریکه مجبور به انطباق اجباری خود به تمام معظلات، خطرات، بیماریهای روحی و جسمی حاصل از سازماندهی کاری خود می باشد. از آن رو انسان امروزی بر آنستکه بجای انطباق برده و از خود به سازمانهای کاری بیمار و به ظاهر منطقی و در باطن غیر علمی ، آنها با دانش روز اصلاح کرده و در ارتباط سالم با خود در آورده ، و در جائی هم که این انطباق بصورت مطلوب میسر نیست ، خود را به بهترین وجه در مقابل خطرات احتمالی آن حفاظت کند .

در ادامه بحث و در پست های بعدی سعی برآن شده تا مسائل حفاظتی، بهداشتی و ایمنی که مربوط به رابطه انسان با کارش می باشد را باز کرده و تاثیرات محیطی بر روی انسان و کارش را مطالعه کنیم. سپس در جواب به معضلات موجود از آنجا که سیستم کار را بعنوان یک سیستم اجتماعی – فنی که در تعامل با سایر خرده سیستمهای سازمانی می باشد ، مطرح می کنیم ، کوشش خواهیم کرد تا عوامل ، عناصر و روشهای موثر در بالا بردن موازین ایمنی ، بهداشتی و حفاظتی را جهت طراحی و سازماندهی کار تا جائی که مربوط به این موضوع می باشد ، مطرح کنیم .

 

پست مرتبط بعدی: